Wed, 16 May 2012 19:04:38 +0200 <![CDATA[Nieuwste producten van amb-press]]> http://www.amb-press.nl http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14086833/Tankink-&-Vysma-Roads-&-Boundaries.html <![CDATA[Tankink & Vysma - Roads & Boundaries]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14086833/Tankink-&-Vysma-Roads-&-Boundaries.html Roads & Boundaries
Travels in search of (re)connection Marian Tankink & Marianne Vysma (editors)
 
AMB Diemen 2011
(ISBN 97890 79700 37 0, 276 pp., paperback, € 25,00)
 
Connection. The pain of disconnection. The necessity of reconnection. The essays in this book all explore aspects around the importance of the individual to be part of a group or culture, and how the sense of disconnection can be a source of disease and connection is associated with health. 
 
Some articles look at the intricate web of power relations in which people have different roles that can include control, privileges, duties, commitments, and responsibilities. Others survey the subjective perception and the intersubjective space between people, that are both informed and influenced by a complex amalgam of biological, cultural, social, symbolic, political, economic and historical aspects that make up a community.
 
How to bring this rich sometime contradictory complexity into research and analytical frameworks? What might be in the best interest for the whole of a person? Intersectionality is one of the approaches that provides a very useful framework for integrating all the various tools in the medical-anthropological analytic toolbox.
 
All these themes are central to the work of Annemiek Richters, Professor in Culture, Health and Illness at the Leiden University Medical Center, to whom this volume is dedicated. The aim of this rich collection is to stimulate and inspire.
 
Marian Tankink is a medical anthropologist. She works as a senior researcher and technical advisor at HealthNet TPO.
Marianne Vysmais a Jungian psychoanalyst and medical anthropologist.
–
 
CONTENTS
 
Preface
 
REFLECTIONS
 
Emeritus Professor Annemiek Richters | From gifted loner to academic pioneer
Eylard van Hall
 
For Annemiek | Some history, a tribute and a personal note
Eduard Bonsel
 
A Dutch view of medical anthropology | Criticisms and suggestions Travels in search of (re)connection
Thomas Maretzki
 
Age and high risk pregnancies | To what extent is knowing a contributor to medicalisation and suffering?
Grace Akello
 
A family | The whole is greater than the sum of its parts
Ria Borra
 
Partner choice, arranged and forced marriages | Perspective of young people and their parents in the Dutch multicultural society
Leyla Cinibulak
 
Tale of Bosnia | What does it mean to live in Bosnia & Herzegovina? Live in a lie or illusion?
Milka Dančević-Gojković
 
Sociotherapy in the great lakes region of Africa | Group reflections and lessons learned from blocked social patterns in Congolese and Rwandan communities
Cora Dekker
 
The cultural interview | Connecting people?
Rob van Dijk
 
Loneliness and distress in old age | A note from Ghana
Sjaak van der Geest
 
Paternalism, gender and violence on wine farms | The Western Cape, South Africa in the early 1990’s
Diana Gibson
 
Seven years in Babel | Anthropological encounters in psychiatry
Simon Groen
 
‘Marriage is not a Boubou’ | The dark side of social capital
Lianne Holten
 
On death and family and anthropology
Arthur Kleinman
 
Asylum seekers facing indifference and inhumanity in the Netherlands
Sander Kramer & Ferko Ory
 
HIV sero-discordant couples and social capital in the great lakes region | Reflections on a theoretical framework
Anke van der Kwaak, Hermen Ormel, Rose Olayo & Betty Kwagala
 
Peer rejection in adolescence
Riny van Melzen
 
Socio-cultural inequities in health research | What does the intersectionality framework offer?
Janneke van Mens-Verhulst & Lorraine Radtke
 
Understanding the stigma of childlessness through the meaning of ‘mandatory motherhood’
Papreen Nahar
 
Travelling interventions and post-conflict societies | Doing sociotherapy in Rwanda
Emmanuel Ngendahayo & Theoneste Rutayisire
 
‘In Peru nobody dies of hunger’ | Weight loss and food practices among Peruvian domestic workers in Chile
Lorena Nunez C. & Dany Holper
 
The asylum request and the medical evidence
Janus Oomen
 
Amoebiasis – what’s the problem?
Ton Polderman
 
Depressive devitalisation and pervasive refusal syndrome | New child idioms of distress?
Ria Reis
 
The power of blood
Mineke Schipper
 
Friendship (and healing) in the ‘intersubjectivity of silence’ | A case illustration
Nasima Selim
 
Listening to women in the Congo | ‘Sharing being human’
Henny Slegh
 
‘We are now married with the UNHCR’ | Domestic violence in the context of refugee camps
Marian Tankink
 
Sorrow and hope among people with a life-threatening illness and those closest to them
Martine Verwey
 
Competing loyalties | The case of female genital mutilation
Erick Vloeberghs & Monica van Berkum, Pharos
 
Trauma dreams and reconnection
Marianne Vysma
 
The human rights discourse and disempowerment of indigenous migrant men in Mexico
Joan van Wijk
 
 
PREFACE
 
Hermes is the protector of travellers, of those who are on the road and have to cross boundaries, the patron, in other words, of those who find themselves in liminal spaces. In addition, he is the messenger of the gods, the only one in the Greek pantheon capable of moving between the divine realm, the world of humans, and the underworld. In the latter half of her professional life, Annemiek Richters has focused on work in post-conflict societies, Rwanda, Bosnia, South Africa among many others. She often travels between the experiential hells that people live in during collective violence and in devastated communities afterwards; and back to the world of those capable of helping to relieve or mitigate the suffering of the people she has met. In doing so, she has tirelessly dedicated her considerable efforts in search of techniques and methodologies to help people find their footing on the road back to life.
The central theme of Annemiek’s work of the last decade is about boundaries, protective walls that shelter and defend, and foster a feeling of belonging; and prohibitive barriers that violate and reject, and generate a sense of exclusion. Along with her, the essays in this book all explore aspects around the theme of connection: the pain of disconnection; the necessity of reconnection; all the myriad of ways people are connected to each other: through love and shared suffering; or through common history or language or beliefs or customs; or hope. But being a member of a group can also bring with it its own ambivalences: the comfort of knowing your place, but also the proscription against stepping out of assigned roles. Some essays therefore explore how new paradigms can be used to get a better view on possible obstructive practices and constrictive boundaries within groups.
There are stories within stories in this book. Stories can help us to gain insight into the impediments that continue to obstruct the way to wellbeing. Storytelling never creates only an individual personal meaning but is always a matter of intersubjectivity between the narrator and the listener, where a multitude of private and public interests play a complicating role in this web of human relationships in which people tell stories. Myths, stories that have been handed down for hundreds of generations, can help us to x Roads and Boundaries understand the power roles and what is at stake within a society and the social and cultural consequences. Blood, for example, that life-energy that flows through every human’s veins, can draw the help of healers but can also serve as a reason to exclude. Individual experiences are careful refashioned so they match the dominant narratives and thus can be recognised by others.
As anthropologists it is our challenge to capture the whole story, with all its exposed and hidden levels of experiences and of influences. A number of the contributions emphasise the transformative power of communication between people. Some articles focus on the actual dialogue and its multitude of meanings, which, when understood can create a shared transitional space. Another article points out the importance of or simply what happens when people come together as human beings with bodies.
Many contributions discuss the contradictory dynamics in their research field. If conditions are reified and insights become static – that is: assumed to be true in themselves instead of in relation to a context – they can hinder seeing what is at stake for a person, what might be harmful or helpful, and when. One such example is the use, in the Dutch multicultural mental health system, of the ‘cultural interview’ conceived to help connect people by bridging the culture gap between a psychiatrist and a patient. But when it is used as a tool of culture, it can put boundaries around a person by culturalising his or her problems, or inventing new diagnoses disconnected from the social-political milieu in which either, or both, the doctor and the patient live.
Using the seemingly incontrovertible premise that social capital and social ties are crucial conditions for health and well-being, can blind us to the power issues and other negative aspects of being embedded in a social group. These might include: being responsible for others, judged or gossiped about, forced into roles and actions that are inimical to the body (such as female genital mutilation) or personal autonomy (such as forced marriage), or being expelled from the group. Such dangers may loom especially large when the smaller group one belongs to, whether it is a minority ethnic group or a traumatic family, is inward-looking and insufficiently embedded in a larger social context.
The intricate web of power relations in societies can be conceived of as a partly hidden, partly visible systems of communicating vessels. People have different roles and each of these roles include aspects of control, privileges, duties, commitments and responsibilities. The subjective perception and the intersubjective space between people are informed and influenced by a complex amalgam of biological, cultural, social, symbolic, political, economic and historical aspects of a community. These positions are not only reflected in the interpersonal encounters, but can also be visualized or performed in matters such as food, or in reaction to information derived from new medical technologies and research.
How to bring this rich sometime contradictory complexity into our research and analytical frameworks is the focus of several instructive and constructive articles. What might be in the best interest for the whole of a person? Inter-sectionality is one of the approaches that provides a very useful framework for integrating all the various tools in our medical-anthropological analytic toolbox. Only then the workings of contradictory or complementary forces can become visible, for instance, how some people at the same time can be in power and powerless. Exploring the newly visible linkages can lead to new answers or solutions. Nonetheless, these new answers do not automatically lead to different social policies or political action. Several articles raise the question of how to communicate information that flows from new medical technology, because without context it does not necessarily or automatically improve the quality of people’s lives.
 
This volume is dedicated to Annemiek Richters, and her life and her work. By contributing to this book we all demonstrate our connection to her, in friendship and in respect. Her dissertation, The Medical Anthropologist as a narrator and translator. Travelling with Hermes to the land of False deities,1 both meticulous and sweeping, has been one of the cornerstones in critical medical anthropology in the Netherlands. It was, however, not only her books and articles that influenced our anthropological view, it has also been Annemiek herself. Towards her students, there has been a precise, critical, but always respectful eye, coupled with a passion and tireless dedication to nudge them towards expressing the best that is in them.
But it is more, as several contributors have noted. She has been able to transform her pain and outrage at the injustices she has seen and of the suffering she has heard into a quiet activism: ‘she has made the effort to spread the word.’ As a result of her travels, extensive knowledge and experience and her international web of contacts, Annemiek brings the everyday reality of many people to centre stage in her teaching – no matter what form that teaching may take.
Due to a number of unrelated reasons, including that conundrum of academic publishing, finding funding, we started this book very late, near the end of the academic year. The financial generosity of many people, especially Eduard Bonsel, as well as a number of organisations, allowed us to make this volume a reality. We asked people to turn in – in six weeks – a professional article around the following general theme: The importance for the individual to have access to, or to be part of a group or culture. How it can be the cause of suffering or even disease if that access is missing or obstructed and how that culture or group the individual feels part of, can lead to health (or at least productive functioning). This theme is just as relevant at international level as on the home front (patients, refugees, migrants, vulnerable groups and so on).
To our pleased astonishment, 31 people were able to respond, many of them making final polishing changes just before or even during their vacation. A note of regret about people who do not appear in the book. Some had to bow out with pain in their hearts because our deadline was punishingly tight and they had previous commitments; others were not even asked because of our oversight, or our unawareness of their connection to Annemiek, or simply because we did not have the right contact data.
A number of authors wanted to weave into their articles personal tributes to Annemiek and her work. We asked them not to, because, knowing Annemiek, we thought we would make her happier with a book that may–hopefully–be used as a professional tool for inspiration. We made two exceptions. Just after this preface there are two more personal accounts spotlighting Annemiek’s spirit of restless inquiry and perseverance. All the other papers are intended to contribute to the debates in medical anthropology and in health care in general. One special addition, also in the beginning, is the only English-language review of Annemiek’s dissertation, published in Social Science & Medicine, by the late Dr. T.W. Maretzki. It gives a comprehensive overview of her dissertation for people who do not speak Dutch.
As for the structure of the book, we prevaricated endlessly on how to organise it along thematic lines, but each time we tried, two things happened: we realised most articles could be in many different categories, depending on where one thought the emphasis was, and that our emphasis might not be that of the author’s; and, we were left with several articles that were excellent but defied categorization. In the end, also for reasons of time, we decided that discretion was the better part of valour (Shakespeare) and chose the straightforward alphabetical route. We hope that a happy by-product of this decision might be that the reader finds unforeseen patterns and cross-fertilizations because of unexpected juxtapositions.
We would like to express our deep appreciation to all the authors in the book for their prompt and professional responses to our queries and suggestions.
A particular thanks to Lianne Holten, whose perspicacious reading of most of the first drafts and her succinct comments and recommendations helped us immeasurably in shaping the book.
This book is testimony to the fact that the intangible connective qualities of affection and respect can result in a material product that we hope may continue to motivate and encourage others.
 
Marianne Vysma & Marian Tankink
4 September 2011 ]]> Wed, 16 May 2012 19:04:38 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14086721/Prenger-e.a.-Gevaarlijk-Spel-(epub-editie).html <![CDATA[Prenger e.a. - Gevaarlijk Spel - (epub-editie)]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14086721/Prenger-e.a.-Gevaarlijk-Spel-(epub-editie).html Gevaarlijk spel
De verhouding tussen pr & voorlichting en journalistiek
(epub ediitie) Mirjam Prenger, Leendert van der Valk, Frank van Vree, Laura van der Wal
 
AMB Diemen 2010
(ISBN 97890-79700-34-9, epub, € 10,00)
ook als paperback leverbaar voor € 20,00 – isbn 97890 79700 30 1
 
Journalisten worden in hun werk in toenemende mate geconfronteerd met voorlichters, pr-medewerkers en spindoctors. Vrijwel elke overheidsdienst, onderneming, instelling of actiegroep beschikt over een professioneel werkende communicatieafdeling.
Dat levert veel spanningen op. Want terwijl pr en voorlichting erop gericht zijn hun eigen boodschap zo gunstig mogelijk voor het voetlicht te brengen, is het de taak van de journalistiek het publiek zo onafhankelijk en neutraal mogelijk te berichten over politieke ontwikkelingen, maatschappelijke kwesties, bedrijfsresultaten of nieuwe producten. Er is, kortom, sprake van een natuurlijke tegenstelling.
In deze studie wordt de problematische verhouding tussen journalistiek voorlichting vanuit diverse hoeken belicht, tegen de achtergrond van de teruggang van de serieuze nieuwsmedia.
Er wordt aandacht besteed aan de explosieve groei van de communicatiebranche en de strategieën en technieken die zij heeft ontwikkeld. Daarnaast wordt ingegaan op de dagelijkse praktijken in de contacten tussen journalisten en voorlichters en prmedewerkers.
Deze kritische analyse mondt uit in een serie concrete aanbevelingen en adviezen, gericht op de versterking van de positie van de serieuze media tegenover de communicatiesector. Dat is niet alleen een zaak van de journalistiek, maar ook een publiek belang.


Mirjam Prenger (1964) is mediahistoricus en docent journalistiek. Ze werkte bij de Volkskrant en het Historisch Nieuwsblad en is nu verbonden de Universiteit van Amsterdam. Leendert van der Valk (1980) is journalist en communicatiewetenschapper. Hij is betrokken bij de master Journalistiek en Media van de Universiteit van Amsterdam als onderzoeker/docent. Frank van Vree (1954) is hoogleraar Journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam. Laura van der Wal
(1984) is politieke wetenschapper en freelance journalist.
 
epub-editie wordt u na betaling op het door u aangegeven emailadres toegezonden ]]> Wed, 16 May 2012 18:24:39 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14086670/Hins-Groothuis-Wiersma-Persvrijheidsmonitor-Nederland-2010.html <![CDATA[Hins, Groothuis, Wiersma - Persvrijheidsmonitor Nederland 2010]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14086670/Hins-Groothuis-Wiersma-Persvrijheidsmonitor-Nederland-2010.html Persvrijheidmonitor Nederland 2010 Wouter Hins, Marga Groothuis, Chris Wiersma

AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-31-8, 152 pp., paperback, € 9,95)

Deze PERSVRIJHEIDSMONITOR biedt een overzicht van ontwikkelingen op het gebied van de persvrijheid in Nederland in 2010, zoals deze blijken uit wetgeving, parlementaire stukken en jurisprudentie. Risico’s voor de persvrijheid ontstaan wanneer organen van de Staat te veel gewicht toekennen aan het recht op privacy of aan de opsporing van strafbare feiten. Zo veroordeelde het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in het genoemde jaar Nederland omdat het Wetboek van Strafvordering onvoldoende rekening houdt met het recht op journalistieke bronbescherming. Ook passiviteit kan schadelijk zijn voor de pers-vrijheid, bijvoorbeeld als een bestuursorgaan zeer lang doet over de afhandeling van een Wob-verzoek van een journalist.
Het eerste deel van dit boek brengt de rechtsontwikkelingen op het gebied van vrijheid van nieuwsgaring en uitingsvrijheid in het kalenderjaar 2010 in beeld. In het tweede deel worden enkele opvallende rechtsontwikkelingen geanalyseerd en voorzien van commentaar.

Prof. dr. A.W. (Wouter) Hins is als hoogleraar mediarecht verbonden aan het Centrum eLaw@Leiden van de Universiteit Leiden. Tevens verricht hij onderzoek binnen het Instituut voor Informatierecht (IViR) van de Universiteit van Amsterdam. 
Mr. dr. M.M. (Marga) Groothuis is universitair docent aan de Universiteit Leiden en fellow van het E.M. Meijers Instituut. Zij is gespecialiseerd in staats- en bestuursrecht en ICT en publiceerde diverse artikelen en boeken over de elektronische overheid en mensenrechten.
Mr. C. (Chris) Wiersma is promovendus/assistent bij de Universiteit van Gent op het gebied van auteurs- en mediarecht en journalistieke deontologie bij de vakgroep Communicatiewetenschappen aldaar.–
--
Inhoudsopgave

De tweede Nederlandse Persvrijheidsmonitor
1 Ten Geleide 1
KRONIEK
2 Vrijheid van nieuwsgaring 5
 2.1 Inleiding 5
 2.2 Toegang tot nieuwsrelevante gebeurtenissen 5
    2.2.1 Toegang tot plaatsen 5
   2.2.2 Geweld tegen journalisten 8
   2.2.3 Dreigen met geweld tegen journalisten 9
   2.2.4 Onrechtmatige nieuwsgaring 11
  2.3 Bronbescherming 15
   2.3.1 Plicht tot getuigen 15
   2.3.2 Huiszoeking en inbeslagneming 15
   2.3.3 Afluisteren en aftappen 22
 2.4 Zorgplicht overheid 27
   2.4.1 Wet openbaarheid van bestuur 27
   2.4.2 Informatievoorziening aan de pers – overige aspecten 56
 2.5 Overige ontwikkelingen inzake vrijheid van nieuwsgaring 68
 
3 Uitingsvrijheid 71
  3.1 Inleiding 71
  3.2 Feitelijke beperkingen en contractuele afspraken 71
  3.3 Juridische aansprakelijkheid voor publicaties 78
     3.3.1 Staatsgeheimen en vertrouwelijke stukken 78
     3.3.2 Intellectuele eigendom 80
     3.3.3 Haat zaaien en groepsbelediging 82
     3.3.4 Bedreiging en opruiing 85
     3.3.5 Privacy en Eer en goede naam 87
 
EVALUATIE
 
4 Blikvangers van 2010 125
  4.1 Persvrijheid en privacy 125
  4.2 Persvrijheid en openbare orde 128
  4.3 Persvrijheid en transparantie 130
 
BIJLAGE 133
Jurisprudentieregister
---
De tweede Nederlandse Persvrijheidsmonitor
 
Op 2 november 2007 is de Stichting Persvrijheidsfonds opgericht. Grondleggers: het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren en de Nederlandse Vereniging van Journalisten. Aanleiding: de gijzeling in 2006 van Joost de Haas en Bart Mos, journalisten van dagblad de Telegraaf, die weigerden een bron te onthullen door zich te beroepen op hun verschoningsrecht. Na drie dagen kwamen zij vrij, omdat de rechtbank o.a. oordeelde ‘…dat bescherming van de bronnen van een journalist een van de essentiële voorwaarden is voor de in een democratische samenleving bijzonder belangrijke persvrijheid’. Zij kwamen sneller vrij dan hun collega Koen Voskuil, toendertijd werkend bij het dagblad Sp!ts; zijn gijzeling in 2000 – zes jaar daarvoor – duurde zeventien dagen. Ook hij beriep zich, in eerste instantie tevergeefs, op zijn verschoningsrecht. Nog een parallel: in beide zaken stond nieuws over de gevangen zittende wapenhandelaar Mink K. centraal.
Journalisten horen niet in de cel, in elk geval niet voor dit soort ‘vergrijpen’. Daarover is de mediawereld het eens. Toch bestond er ook in vakkringen enige verbazing over de komst van het Persvrijheidsfonds, al kon iedereen moeiteloos de doelstellingen onderschrijven. Zoals ‘Het entameren en ondersteunen van juridische procedures welke een principieel karakter hebben, die het de beroepsgroep mogelijk blijft maken in zoveel mogelijk vrijheid haar werk te kunnen doen’. Die gijzelingen deugden niet, maar verder viel het toch best mee met de persvrijheid in Nederland, zo kregen wij in de beginfase vaak te horen.
Dat is waar als je naar vele buitenlanden kijkt, waar geen vrije pers bestaat en journalisten worden gemuilkorfd, gevangen gezet of vermoord. Daar is in ons land gelukkig geen sprake van, maar toch is het niet waar als je ziet hoe vaak er bij ons mediabreed heel veel misgaat.
Om een onafhankelijk en betrouwbaar beeld te krijgen gaf onze stichting drie wetenschappers de vrije hand. Vorig jaar verscheen de Persvrijheidsmonitor Nederland 2009, nu is de tweede monitor over 2010 gereed. De feiten spreken voor zich, dat vinden wij tenminste. Met steun van het Stimuleringsfonds voor de Pers en de NVJ willen wij van de monitor (oplage 1000 exemplaren) een jaarlijkse traditie maken. De vaste verschijningsdatum is Dag van de Persvrijheid op 3 mei.
 
Tot volgend jaar!
Ron Abram, voorzitter,

 
 
1 Ten geleide
 
De opzet van deze monitor lijkt sterk op die van vorig jaar. Beoogd is een overzicht te geven van de rechtsontwikkelingen op het gebied van de persvrijheid in Nederland gedurende het jaar 2010. Eerst door middel van kroniek, waarin gebeurtenissen zonder commentaar worden gesignaleerd. Vervolgens door een evaluatie, waarin hoofdlijnen worden onderscheiden en juridische aanbevelingen gedaan. De bronnen die wij hebben gebruikt zijn vooral officiële documenten, zoals het Staatsblad, parlementaire stukken en jurisprudentie. Empirisch onderzoek naar de journalistieke praktijk hebben wij niet verricht. Dat laatste is wel gebeurd door onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen, die een enquête hebben uitgevoerd naar ervaringen van journalisten bij het verkrijgen van toegang tot nieuwswaardige overheidsinformatie. Een samenvatting van de resultaten van het Groningse onderzoek is als bijlage achter in dit boek opgenomen.
Het geven van een overzicht impliceert het maken van keuzes. Het zou zeer onverstandig zijn elk rechterlijk vonnis en elk parlementair stuk dat direct of indirect van belang is voor journalisten te bespreken. Niet alleen zou het boek vele malen dikker worden, ook het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken zou verloren gaan. Hoofdzaak moest zijn de persvrijheid. Daarmee zijn de criteria echter nog niet gegeven, want de begrippen ‘pers’ en ‘persvrijheid’ zijn op verschillende manieren uit te leggen. Bij de vorige monitor stonden wij ook al voor de taak het onderzoeksveld af te bakenen. Omwille van de continuïteit en de vergelijkbaarheid hebben we dezelfde uitgangspunten gehanteerd als vorig jaar. Kortheidshalve verwijzen we naar de verantwoording die in de monitor over 2009 was opgenomen en waarvan de belangrijkste passage als volgt luidde:
‘Bij de selectie van relevante gebeurtenissen hebben we ons laten leiden door twee vragen. Heeft de kwestie betrekking op de vrijheid van nieuwsgaring of de vrijheid van meningsuiting? Gaat het om openbare informatievoorziening door een professioneel medium? Alleen als het antwoord op beide vragen bevestigend was kreeg de gebeurtenis meteen een plaats in de monitor. Zo niet, dan viel het onderwerp in beginsel buiten de boot. In beginsel, want als een rechter principiële uitspraken doet over uitingen op de website van een particulier kan dit ook voor professionele media van belang zijn. Om pragmatische redenen maakten we dan een uitzondering. Niet elke principiële uitspraak over de vrijheid van meningsuiting is echter in de monitor terecht gekomen. Zaken over antenneverboden of openbare manifestaties vonden wij te ver verwijderd van het begrip ‘persvrijheid’.
In het kroniekgedeelte dat hierna volgt, wordt eerst ingegaan op de vrijheid van nieuwsgaring en vervolgens op de vrijheid van meningsuiting. Het slothoofdstuk behandelt drie hoofdthema’s: beperkende maatregelen ten behoeve van de privacy, beperkende maatregelen ten behoeve van de openbare orde en de zorgplicht die op de overheid rust om toegang te verlenen tot documenten die bij haar berusten. In dit hoofdstuk worden aanbevelingen gedaan met betrekking tot de voorgenomen Wet versterking bestrijding computercriminaliteit, de consequenties van het Sanoma-arrest van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens en de toepassing van de Wet openbaarheid van bestuur.
De auteurs zijn als jurist verbonden aan drie verschillende universiteiten: de Universiteit van Amsterdam, de Universiteit Leiden en de Universiteit Gent. Het onderzoek is mogelijk gemaakt door de Stichting Persvrijheidsfonds, die in het voorwoord al is geïntroduceerd. De illustraties zijn aangeleverd door Damiaan van Eeten van de NVJ. Veel dank zijn we tenslotte verschuldigd aan Ingeborg Stahl, die ondanks grote tijdnood bereid was de lay-out te verzorgen.
Amsterdam, Gent en Leiden, april 2011
Wouter Hins, Marga Groothuis, Chris Wiersma ]]> Wed, 16 May 2012 17:59:57 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040777/Overbeek-Rechtenvrije-mensen.html <![CDATA[Overbeek - Rechtenvrije mensen]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040777/Overbeek-Rechtenvrije-mensen.html Rechtenvrije mensen
en meer Joost Overbeek
 
 
AMB Diemen 2012
(ISBN 97890 79700 45 5, 143 pp., full colour, rijk geïllustreerd, € 10,-
 
Vierenveertig korte verhalen, gedachtes, constateringen, recensies, anekdotes, meningen, tips, een songtekst, vijftig min of meer rechtenvrije foto’s en eentje waar je af moet blijven!
 
---
M’n tweede
 
Dit is m’n tweede boekje. Het plan was, dat het een echte zou worden. Roman, zeg maar. Maar dat lukte niet. Er staan wel wat flarden, aanzetten, van die roman in dit boekje. Ze heten dan ‘kort verhaal’ bijvoorbeeld. Lekker makkelijk, langer lukte gewoon niet.
Het eerste boekje, ‘Design enzo’, gaat over werk, hoewel er wel eens een privé openbaring tussendoor glipte. In dit boekje is dat andersom.
Nou loopt werk en privé altijd wel door elkaar. Ik hou van fijne foto’s, zoals ze in dit boekje veel staan. Die heb ik privé, in allerlei vormen, maar deze, gekochte foto’s,
gebruik ik eigenlijk alleen ‘op ‘t werk’. Toch staan ze in dit privé-verhalen-boekje. Ik zou sommige ook best groot uitvergroot aan m’n muur willen maar dat krijg ik er niet door.
Behalve de korte verhalen, staan er gedachtes, anekdotes, clichés, tips, ideetjes en zelfs een rap in dit boekje, geschreven voor bij de muziek van ‘voetbalvader/vriend’ René. Schrijven vind ik gewoon leuk, maakt niet zoveel uit wat. Ik hoop dat het ook leuk is om te lezen.
Win win.
----
 
Inhoudsopgave
 
Rechtenvrije mensen aanleiding
Familiediner recensie
Curaçao kort verhaal
Vlinder anekdote
Kevin kort verhaal
Voor een appel en een ei anekdote
Vibrato mening
Pannenkoeken anekdote
Lachen mening
Dylan (1) kort verhaal
Onder de douche songtekst
O.S.M. anekdote
Winston anekdote
Annelies kort verhaal
Ruzie anekdote
Dylan (2) kort verhaal
Volendam dagtrip
Beste boek recensie
Seppe kort verhaal
Gek doen (heel) kort verhaal
Bekendheden anekdote
Ik vindt mening
Toots anekdote
Best kut gedoe
Bruno anekdote
Homo’s mening
Harm-Jan anekdote
Dromen droom
Oud anekdote
Zo’n verhaal afmaken constatering
Photoshop mening
Stamboek anekdote
Subsidie anekdote
Van mij anekdote
Van aantrekken anekdote
Sukkels anekdote
Geld cliché
Peep anekdote
Codes anekdote
België anekdote
Humor anekdote
Lelijk idee
Hert anekdote
Niet rechtenvrije mensen anekdote
 
De 123RF-foto’s staan hier random tussendoor ]]> Tue, 15 May 2012 18:25:41 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040737/Wetenschapskruispunt-Filosoferen-in-het-basisonderwijs.html <![CDATA[Wetenschapskruispunt - Filosoferen in het basisonderwijs]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040737/Wetenschapskruispunt-Filosoferen-in-het-basisonderwijs.html Filosoferen in het basisonderwijs.
Handreiking bij het voeren van filosofische gesprekken met kinderen op de basisschool
 
Wetenschapsknooppunt Amsterdam
 
AMB Diemen 2012
(ISBN 97890 79700 44 8, 64 pp., full colour, rijk geïllustreerd, paperback, € 10,-)
---
Dit boekje is bedoeld voor leerkrachten in het basisonderwijs. Het geeft handreikingen bij het voorbereiden en voeren van filosofische gesprekken in de klas. Het geeft voorbeelden weer van mogelijke gespreksonderwerpen en vragen die gesteld kunnen worden en helpt structuur in het gesprek aan te brengen.
 
Het Wetenschapsknooppunt Amsterdam (WKA) heeft als doel een brug te slaan tussen de Universiteit van Amsterdam en basisscholen. In het WKA ontwikkelen studenten van de Universitaire Pabo van Amsterdam (UPvA) lessen en leerlijnen over wetenschappelijke onderwerpen. Deze lessen worden uitgevoerd en geëvalueerd op basisscholen in en rond Amsterdam.
Onderwerpen die centraal kunnen staan bij de lessen zijn muziekwetenschap, archeologie, biologie, robotica/informatica, scheikunde en natuur- en sterrenkunde. Wetenschappers van de UvA maken samen met UPvAstudenten lesmateriaal en voeren lessen uit op de basisscholen. Meer informatie hierover is te vinden op de www.wka.uva.nl
----
 
INHOUDSOPGAVE
 
Inleiding 
  1. Wat is filosofie?
    Oosterse en westerse filosofie
    Filosofische vragen
    Het opschorten van ons oordeel
  2. Het belang van filosoferen met kinderen
    Vaardigheden en waarden
    Het belang voor ‘onderzoekend en ontwerpend leren’
  3. De voorbereiding op filosoferen in de klas
    Mogelijke onderwerpen
    Het ontwerpen van een casus
    Voorbeeld van een casus
    Het kiezen van een werkvorm
  4. De uitvoering in de klas
    Fasen van een filosofisch gesprek
    Tips en handreikingen voor de gespreksleider 
Bijlagen
Bijlage 1: De fasen van een filosofisch gesprek
Bijlage 2: Wat leren kinderen van filosoferen?
Bijlage 3: Onderwerpen voor filosoferen in de klas
Bijlage 4: Werkblad voorbereiding filosoferen in de klas
Bijlage 5: Oefening voor het opschorten van je eigen oordeel
Bijlage 6: Boeken, sites en films
------

INLEIDING
Dit boekje is bedoeld voor leerkrachten in het basisonderwijs. Het geeft handreikingen bij het voorbereiden en voeren van filosofische gesprekken in de klas. Het geeft voorbeelden weer van mogelijke gespreksonderwerpen en vragen die gesteld kunnen worden en helpt structuur in het gesprek aan te brengen.
In het eerste hoofdstuk wordt kort uiteengezet wat filosofie is, vervolgens komt aan de orde waarom filosoferen belangrijk is voor kinderen.
Daarna volgt een beschrijving hoe de leerkracht een filosofisch gesprek in de klas kan voorbereiden. Daarbij worden enkele werkvormen die hij daarbij kan gebruiken behandeld. Hoe de leerkracht het gesprek zelf kan begeleiden en welke fasen daarbij doorlopen worden, komt in het laatste hoofdstuk aan bod. In de bijlagen is geput uit, onder andere, twee artikelen over het filosoferen met kinderen.
Voor de meeste kinderen is filosoferen een nieuwe manier van denken en praten. Over het algemeen gaat er enige tijd overheen voordat kinderen bedreven worden in het formuleren van argumenten en stellen van vragen. Ook leerkrachten zullen tijd nodig hebben om de rol van gespreksleider goed te kunnen vervullen.
In de bijlagen staat onder andere een verwijzing naar de website van het Centrum Kinderfilosofie Nederland (CKN). Dit expertisecentrum biedt cursussen aan voor leerkrachten. Er is lesmateriaal beschikbaar waarmee leerkrachten aan het werk kunnen gaan.
Dit boekje is tot stand gekomen naar aanleiding van een project van het Wetenschapsknooppunt Amsterdam. In dit project volgden studenten van de Universitaire Pabo van Amsterdam (UPvA) een serie workshops over het voeren van filosofische gesprekken met kinderen. Deze workshops kwamen tot stand door samenwerking tussen docenten van de UPvA en filosofen van de Universiteit van Amsterdam. Een aantal voorbeelden dat in deze publicatie aan de orde komt is afkomstig van de studenten die de workshops hebben gevolgd en aan de hand daarvan een filosofisch gesprek in de klas hebben voorbereid en uiteindelijk gevoerd.
Filosoferen in het basisonderwijsis een uitgave van het Wetenschapsknooppunt Amsterdam en is tot stand gekomen met medewerking van de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam en de Universitaire Pabo van Amsterdam, een samenwerkingsverband tussen de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam. (upva@uva.nl; www.wka.uva.nl)

Met tekstbijdrages van Ellen Algera, Maaike van den Herik, Jola Jackson en Yvonne Saal. Redactie: Marten Hidma en Annemieke van Manen.

Het Wetenschapsknooppunt Amsterdam
Het Wetenschapsknooppunt Amsterdam (WKA) heeft als doel een brug te slaan tussen de Universiteit van Amsterdam en basisscholen. In het WKA ontwikkelen studenten van de Universitaire Pabo van Amsterdam (UPvA) lessen en leerlijnen over wetenschappelijke onderwerpen. Deze lessen worden uitgevoerd en geëvalueerd op basisscholen in en rond Amsterdam.
Onderwerpen die centraal kunnen staan bij de lessen zijn muziekwetenschap, archeologie, biologie, robotica/informatica, scheikunde en natuur- en sterrenkunde. Wetenschappers van de UvA maken samen met UPvAstudenten lesmateriaal en voeren lessen uit op de basisscholen. Meer informatie hierover is te vinden op de www.wka.uva.nl.

Universitaire Pabo van Amsterdam
De Universitaire Pabo van Amsterdam (UPvA) is een nieuwe opleiding die is gestart in september 2010. De UPvA is een gezamenlijke opleiding van de bacheloropleiding Pedagogische Wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam en de Pabo van de Hogeschool van Amsterdam. In vier jaar tijd wordt de student voorbereid op het beroep van leerkracht met onderzoeksvaardigheden op universitair bachelor niveau. Gedurende de opleiding leren studenten leerkrachtvaardigheden en onderzoeksvaardigheden in de Universitaire Lerarenpraktijk (ULP). De ULP bestaat uit het doen van stage en het uitvoeren van onderzoeken.
Naast de ULP zijn er modules die sterk gericht zijn op het aanleren van de kennis en didactiek rondom de schoolvakken, zoals rekenen, taal en aardrijkskunde. Didactiek wordt voor een deel gestuurd vanuit theorieën over leren. In de modules als pedagogiek, onderwijskunde en psychologie leren studenten de  achterliggende theorieën.

Het blok Filosoferen met kinderen op de UPvA
Naast het ontwikkelen van de lessen over een wetenschappelijk thema’s is Filosoferen met kinderen één van de projecten van het Wetenschapsknooppunt. Door met kinderen te filosoferen leren ze wat filosofie is en raken ze bekend met filosofie als wetenschap. Op deze manier wordt een brug geslagen tussen leerlingen van de basisschool en de wetenschap filosofie. Tweedejaars studenten van de UPvA volgden een drietal workshops die werden verzorgd door filosofen van de Faculteit Geesteswetenschappen van de UvA.

De studenten hebben geleerd wat een filosofisch gesprek is, hoe je een filosofisch gesprek kunt leiden en welke werkvormen geschikt zijn om te filosoferen met kinderen. Tijdens de filosofiemiddag die de afsluiting vormde van het blok, hebben de studenten filosofische gesprekken gevoerd met groepen leerlingen uit groep 3, 4, 5 en 6. Deze middag vond plaats op de Kinkerbuurtschool en de 5e Montessorischool in Amsterdam.
De studenten voerden de gesprekken aan de hand van een casus die ze leerden ontwerpen in de workshops. De gesprekken behandelden onder andere de volgende filosofische vragen: ‘Wat is geluk?’, ‘Kunnen dieren gelukkig zijn?’, ‘Wat is tijd?’, ‘Wat is vriendschap?’.
====
Deze uitgave is mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van Platform Bèta Techniek in het kader van het Orionprogramma.
Teksten die integraal zijn overgenomen uit andere publicaties, zijn overgenomen met toestemming van de auteur en/of uitgever.

Tekeningen: Bart Groenendijk, Amsterdam
Vormgeving: Overburen.nl
Druk: Pantheon, Velsen
Productie & distributie: AMB Diemen, Postbus 7, 1110 AA Diemen
www.amb-press.nl, info.amb@xs4all.nl ]]> Tue, 15 May 2012 18:19:11 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040664/Hins-e.a.-Persvrijheidsmonitor-Nederland-2011.html <![CDATA[Hins e.a. - Persvrijheidsmonitor Nederland 2011]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040664/Hins-e.a.-Persvrijheidsmonitor-Nederland-2011.html Persvrijheidsmonitor Nederland 2011
 
Wouter Hins, Marga Groothuis, Chris Wiersma
 
 
AMB Diemen, 2012
(ISBN 97890-79700-43-1, 134 pp., paperback, € 12,50)
 
Dit is de derde PERSVRIJHEIDSMONITOR NEDERLAND met een overzicht van juridische ontwikkelingen, dit maal uit het jaar 2011. Het boek bestaat uit een kroniek van de vrijheid van nieuwsgaring, een kroniek van de uitingsvrijheid en een evaluatie. Een jurisprudentieregister sluit de monitor af.
In de evaluatie markeren de auteurs de belangrijkste gebeurtenissen van het verslagjaar en doen zij enkele aanbevelingen. Ook kijken zij terug op drie jaar monitoren van de persvrijheid in Nederland.

Prof. dr. Wouter Hins is als hoogleraar mediarecht verbonden aan het Centrum eLaw@Leiden van de Universiteit Leiden. Tevens verricht hij onderzoek binnen het Instituut voor Informatierecht (IViR) van de Universiteit van Amsterdam.
Mr. dr. Marga Groothuis is universitair docent aan de Universiteit Leiden en fellow van het E.M. Meijers Instituut. Zij is gespecialiseerd in staats- en bestuursrecht en ICT en publiceerde diverse artikelen en boeken over de elektronische overheid en mensenrechten.
Mr. Chris Wiersma werkt als promovendus aan onderzoek op het gebied van straf- en burgerrechtelijke aansprakelijkheid en grond­wettelijke vrijheden van de pers, en is onderwijs-assistent bij de Universiteit van Gent op het gebied van auteurs- en mediarecht en journalistieke deontologie bij de vakgroep Communicatiewetenschappen aldaar.
---

INHOUDSOPGAVE
 
1 Ten geleide
 
EVALUATIE
2 Blikvangers van 2011
2.1 Persvrijheid en privacy
2.2 Het recht op bronbescherming
2.3 Het recht op overheidsinformatie
2.4 Slotopmerking
 
KRONIEK
3 Vrijheid van nieuwsgaring
3.1 Inleiding
3.2 Toegang tot nieuwsrelevante gebeurtenissen
3.2.1 Toegang tot plaatsen
3.2.2 Geweld tegen journalisten
3.2.3 Dreigen met geweld tegen journalisten
3.2.4 Onrechtmatige nieuwsgaring
3.3 Bronbescherming
3.4 Zorgplicht overheid en openbaarheid van bestuur
3.5 Overige ontwikkelingen inzake vrijheid van nieuwsgaring
 
4 Uitingsvrijheid
4.1 Inleiding
4.2 Feitelijke beperkingen en contractuele afspraken
4.3 Juridische aansprakelijkheid voor publicaties
4.3.1 Intellectuele eigendom
4.3.2 Haat zaaien en groepsbelediging
4.3.3 Bedreiging en opruiing
4.3.4 Privacy en Eer en goede naam
4.4 Rechtsgang 1
 
Jurisprudentieregister
---
 
De derde Persvrijheidsmonitor
 
In april 2012 nam een aantal Nederlandse journalisten, onder wie ondergetekende, deel aan een dagje praten over persvrijheid met Turkse collega’s in Istanboel. Dat voelde wat ongemakkelijk: een Turkse journalist had zeven jaar in de cel gezeten voor wat hij had geschreven, een tv-presentatrice had haar baan verloren omdat zij personen wilde interviewen die niet in de smaak vielen bij hogere machten en een derde legde uit hoe zelfcensuur werkt in een land waar veel media in handen zijn van conglomeraten, die hun krant of tv-station vooral willen inzetten om in het gevlei te komen bij de overheid, die hen lucratieve contracten moet gunnen.
Na zulke verhalen moet je schroom overwinnen om te beginnen over, ik noem maar wat, een overijverige politieman die een persfotograaf belemmert zijn werk te doen. En toch moet dat (maar misschien niet al te luidruchtig in Istanboel).
Het voorrecht te leven in een land dat, als het om persvrijheid gaat, zich gunstig onderscheidt van zoveel andere landen, verplicht tot voortdurende oplettendheid om te zorgen dat het gehalte op peil blijft.
Vandaar deze derde editie van de Persvrijheidsmonitor. Het bevat een feitelijk overzicht van de belangrijkste zaken waarbij de persvrijheid in het geding was: incidenten, jurisprudentie en wetgeving.
Hier past een bijzonder woord van dank aan de samenstellers Wouter Hins, Marga Groothuis en Chris Wiersma, wetenschappers die opnieuw de wezenlijke feiten hebben geordend, ontsloten en voorzien van relevant commentaar. Zij hebben de basis gelegd. Na drie edities zwaaien zij nu af, maar de Persmonitor blijft. Hun opvolgers zullen hopelijk even oplettend en feitelijk onze persvrijheid de maat nemen.

Frits van Exter
Stichting Persvrijheidsfonds
 
 
Ten geleide
 
Dit is onze derde Persvrijheidsmonitor Nederland, gesponsord door de Stichting Persvrijheidsfonds. In aansluiting op de edities over 2009 en 2010 bieden we een overzicht van juridische ontwikkelingen op het gebied van de persvrijheid gedurende het jaar 2011. Het grootste gedeelte bestaat uit een kroniek, waarin gebeurtenissen zonder commentaar worden gesignaleerd. We hebben ons vooral gericht op rechterlijke uitspraken, wetgeving en Kamerstukken. Feitelijke gebeurtenissen zijn alleen vermeld als zij brede aandacht in de media hebben getrokken.
Ook het maken van een juridisch overzicht impliceert het maken van keuzes. Niet elke rechtszaak waarbij een journalist is betrokken, is relevant voor de persvrijheid. Bovendien zijn de begrippen ‘pers’ en ‘persvrijheid’ op verschillende manieren uit te leggen. Omwille van de continuïteit en vergelijkbaarheid hebben we dezelfde uitgangspunten gehanteerd als bij de vorige twee edities. Kortheidshalve citeren we het ‘Ten geleide’ bij de monitors over 2009 en 2010:
‘Bij de selectie van relevante gebeurtenissen hebben we ons laten leiden door twee vragen. Heeft de kwestie betrekking op de vrijheid van nieuwsgaring of de vrijheid van meningsuiting? Gaat het om openbare informatievoorziening door een professioneel medium? Alleen als het antwoord op beide vragen bevestigend was kreeg de gebeurtenis meteen een plaats in de monitor. Zo niet, dan viel het onderwerp in beginsel buiten de boot. In beginsel, want als een rechter principiële uitspraken doet over uitingen op de website van een particulier kan dit ook voor professionele media van belang zijn. Om pragmatische redenen maakten we dan een uitzondering. Niet elke principiële uitspraak over de vrijheid van meningsuiting is echter in de monitor terecht gekomen. Zaken over antenneverboden of openbare manifestaties vonden wij te ver verwijderd van het begrip ‘persvrijheid’.
Dat neemt niet weg dat er ook verschillen zijn met de vorige twee edities. Enkele gebruikers lieten ons weten het evaluerende hoofdstuk liever aan het begin te zien dan aan het eind. Aan die wens hebben we gevolg gegeven. Na dit Ten Geleide worden dus eerst een paar hoofdlijnen besproken in hoofdstuk 2. Pas daarna komen de details aan de orde. Hoofdstuk 3 bevat een kroniek van de vrijheid van nieuwsgaring en hoofdstuk 4 een kroniek van de uitingsvrijheid. Een jurisprudentieregister sluit de monitor af. Een tweede verschil met de vorige edities is dat we het evaluerende hoofdstuk niet hebben beperkt tot het verslagjaar 2011. De reden daarvoor is dat de auteurs na deze jaargang het stokje hopen te kunnen overdragen aan een nieuw team. Het ligt dus voor de hand om bij het scheiden van de markt een terugblik te werpen op de afgelopen periode van drie jaar. Wat zijn de belangrijkste ‘issues’ geweest? Zijn er voorlopige conclusies te trekken op grond van de drie monitors die door ons werden verzorgd?
De auteurs zijn verbonden aan drie verschillende universiteiten: de Universiteit van Amsterdam, de Universiteit Leiden en de Universiteit Gent. De illustraties zijn aangeleverd door Damiaan van Eeten van de NVJ. Dat het boekje er weer zo mooi uitziet, hebben we te danken aan Ingeborg Stahl. Zij was voor de derde keer bereid de lay-out te verzorgen.

Amsterdam, Gent en Leiden, april 2012
Wouter Hins, Marga Groothuis, Chris Wiersma ]]> Tue, 15 May 2012 18:06:28 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040595/Bosman-–-Did-you-come.html <![CDATA[Bosman – Did you come?]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-14040595/Bosman-–-Did-you-come.html “Did you come?”
The (un)importance of the female orgasm during heterosex
 
Myra Bosman
 
AMB Diemen Fall / najaar 2012
(ISBN 97890-79700-42-4, ca. 160 pp., paperback, € 35,-)
 
OxfordEnglish Dictionary:
Orgasm n.
Pronunciation:Brit. /’ɔ׃gaz(ә)m/ U.S /’ɔrֽgæz(ә)m/
Originally: a surge of sexual excitement; the rut; oestrus. In later use: sexual climax, (also) an instance of this.
Orgasm v.
intr.To experience a sexual orgasm.
 
---
This study focuses on the way the female orgasm is part of heterosexual sex encounters. In order to understand how conventions and norms influence the position of the female orgasm, a thorough analysis of previous research will be outlined. Previous research does not answer how both men and women view the female orgasm within heterosex, and what influences this may have on their sexual activities. Therefore, the question of this study is:
How do men and women negotiate the norms on the female orgasm within heterosex?
---
 
The Fascinating Female Orgasm

On the front cover of the American women’s fashion magazine Cosmopolitan (January, 2011), a black and white heading draws my attention: “Orgasm Virgins” it says. The title refers to an article containing stories of women who share what was “getting in the way for them” to experience a “climax… during sex”. ‘Rachel’ for instance, “struggled to hit the big O” for years, but discovered “one night” that she could orgasm when she is “sitting on top” of her sex partner and bends forward”. The article promises to present “a few tricks” to reach a climax, and appears to suggest that having an orgasm is a desired element of sex.
The particular word choice of “orgasm virgin” has a connotation with naïve and inexperienced women, who need guidance and instruction on how to reach an orgasm. This way, the female orgasm is presented as a target of sex, which is exemplified by the text written next to an erotic picture of a couple in ecstasy: “after all, we love a story with a happy ending”. It made me wonder: why does this happy ending refer to her orgasm? And why is the presentation of heterosex often centred on reaching a climax? These questions are not answered in the Cosmopolitan and moreover, do not seem to be raised at all. In my view, magazines like this one do not present an image of female pleasure which corresponds to the way men and women experience sex. In my opinion, men and women may derive pleasure and feel enjoyment in multiple ways during sex, of which reaching an orgasm is only one.
 
Like women’s magazines, feminist research presents the female orgasm as the highpoint of sex, and focus on the way women feel pressure to climax during intercourse. In feminist writings, it is often suggested that only women suffer from the normative assumption that sex includes having an orgasm. They relate this assumption to androcentric notions, and leave out an analysis of the way men might feel burdened by a discourse which perceives the orgasm as end and highpoint of sex. As the British research duo Jackson and Scott in 2007 aptly remark: “It is not unusual for feminists to understand the conventional sequence of heterosex - dictated by his erection and his orgasm- as intrinsically male-defined rather than socially ordered.” These researchers hint at a research method which concentrates on the way sexual behaviour is guided by social norms. This latter topic fascinates me as well, and therefore I aim to contribute to the debate on the female orgasm by presenting interview data consisting of thoughts and experiences of five men and five women. I feel that a contribution can best be made by using a gender critical approach to analyse the data, as this will leave room for both male and female perspectives.
  ]]> Tue, 15 May 2012 17:55:37 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-12213956/Agsteribbe-–-Aan-het-werk.html <![CDATA[Agsteribbe – Aan het werk]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-12213956/Agsteribbe-–-Aan-het-werk.html Aan het werk
De opmerkelijke Joodse bijdrage aan naoorlogs Nederland
 
André Agsterribbe
 
AMB Diemen 2010
(isbn 97890-79700-40-0, 195 pp., ruim geïllustreerd, paperback, € 15,00)
 
Voor de oorlog telde Joods Nederland ongeveer 140.000 zielen, ongeveer 38.000 overleefden de oorlog, nog geen 4 promille van de toenmalige Nederlandse bevolking. Maar net als iedereen in die dagen moesten de overlevenden verder en namen zij, zo goed en zo kwaad als het ging, de wederopbouw van het eigen bestaan en dat van hun land weer ter hand. Het waren echter de ervaringen in de oorlogsjaren die hen op achterstand zetten, die hun leven met een negatief saldo deden starten: de vertrouwensbreuk, de schoolachterstand, de lichamelijke en psychische handicaps, het onverwerkbaar leed, hun geroofde en geplunderde goederen. Ze deelden het lot van overlevenden te zijn. Ze deelden het besef van hoe slecht, slecht kon zijn en ze deelden het gemeenschappelijk verdriet over het verlies van naasten. Zij vormden niet zo zeer een geloofsgemeenschap, als wel een lotsgemeenschap.
 
In de berichtgeving lijkt het slachtofferschap de bijdrage aan de Nederlandse samenleving te hebben overschaduwd. Dit boek is bedoeld als een eerbetoon aan de overlevenden, die na de oorlog, zoals de historicus Presser het stelde, ‘weer gewoon gingen doen’, alsof er niets was gebeurd. Ogenschijnlijk ‘gewoon’. De bijdrage van deze groep aan naoorlogs Nederland is opmerkelijk als men de relatief geringe omvang van de groep en de extra handicaps in aanmerking neemt.
 
Om de betekenis van deze kleine groep van overlevenden voor de samenleving te illustreren wordt aandacht gevraagd voor de bijdragen van 380 personen, 1 procent van de gehele groep. Een impressie van een grote maatschappelijke bijdrage door een kleine groep mensen.
 
André Agsteribbe(1949) is socioloog en bestuurssecretaris bij Joods Maatschappelijk Werk. Hij schreef eerder over de tragische gevolgen van de oorlog.en Cultureel Rapport. Thans is hij als research fellow verbonden aan het NIDI.
 
Inhoud
 
1. Inleiding
  • Na de oorlog
  • Lotsgemeenschap
  • Context
  • Keuzes
  • Verantwoording en feedback
2. Fulltimers en parttimers

3. Journalistiek nieuws en achtergronden

4. Cultuur
  • Muziek
  • Media
  • Toneel / Film / Fotografie
  • Vormgeving / Ontwerp / Kunst
  • Schrijvers / Boeken
5. Sport topsport en breedtesport

6. Wetenschap
  • Menswetenschappen
  • Exacte wetenschappen
7. Openbaar Bestuur
binnenlands bestuur en maatschappelijke organisaties

8. Bedrijfsleven
bestuurders en ondernemers
 
Nawoord
Bronnen
Fotoverantwoording
Personenregister
 
Voorwoord
 
In 1948 ving de toenmalige, nieuwe stichting Joods Maatschappelijk Werk (JMW) zijn werkzaamheden aan voor een gedecimeerde doelgroep van overlevenden. Sindsdien heeft JMW duizenden vervolgingsslachtoffers hulp geboden. De noodzaak van professionele hulp behoeft gelukkig geen toelichting meer. Hoe anders was dat direct na de oorlog!
Direct na de oorlog doorgrondden slechts enkele psychiaters de blijvende invloed van de ‘Jodenvervolging’ of, zoals die later mondiaal werd aangeduid: ‘Holocaust’ of in het Hebreeuws, ‘Sjoa’. In het belang van de hulpverlening streed JMW, zij aan zij met zijn doelgroep, voor de maatschappelijke erkenning van het slachtofferschap der vervolgden. Een streven dat pas in 1972 kon worden bekroond met de Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers 1940 – 1945 (de ‘Wuv’).
 
De stelling dat ook nu nog de erkenning van het slachtofferschap voor de overlevenden van de Sjoa van essentieel belang is, zal uit de mond van de directeur van JMW geen verbazing wekken. Hoezeer de Sjoa ook het leven van de vervolgingsslachtoffers heeft geteisterd, de slachtoffers zijn echter niet alléén slachtoffers! De overheersende status van slachtoffer lijkt hun opmerkelijke bijdrage aan de Nederlandse samenleving te hebben overschaduwd.
Hoewel velen individueel al tijdens hun leven zijn geëerd, veelal in de sector, het bedrijf of beroep waarin zij werkzaam waren, als groep is hen die lof tot dusverre onthouden, terwijl het juist de oorlogservaringen waren die hun naoorlogse leven zo hebben bepaald!
 
Dit boek is bedoeld als een eerbetoon aan de gehele groep van overlevenden, die na de oorlog, zoals de historicus Presser het stelde, ‘weer gewoon ging doen’, alsof er niets was gebeurd. Ogenschijnlijk ‘gewoon’. De moeite die de opbouw van zo’n ogenschijnlijk gewoon nieuw bestaan vergde zou zijn tol eisen: met de psychische schade die de overlevenden hadden opgelopen werden hun kinderen, in meer of mindere mate, belast. De naoorlogse gezinssituatie waarin die schade werd opgelopen heeft zich in een buitengewone belangstelling mogen verheugen: een bijna onafzienbare reeks van publicaties, in binnen- en buitenland, heeft sinds de jaren tachtig het daglicht gezien over de zogeheten ‘tweede generatie’, de kinderen van de overlevenden van de Sjoa.
 
Ook JMW droeg, in bescheiden mate, daaraan bij. In 2007 met het onderzoek De Joodse naoorlogse generatieproblematiek anno 2007, waarin werd vastgesteld dat het beroep door die generatie op psychotherapie ten minste 3,5 keer en waarschijnlijk zelfs 5 keer zo hoog is als landelijk het geval is.* Een jaar later bracht JMW ter gelegenheid van haar 60-jarige bestaan een tweede publicatie uit onder de titel van Kinderen die alles moesten goedmaken.** Het boekje is een bundeling van bestaande interviews met min of meer bekende (tot de Joodse naoorlogse generatie behorende) Nederlanders waarin zij hun licht laten schijnen over de rol die de oorlog van hun ouders op hún leven heeft.
 
Met de uitgave van dìt boek wordt licht geworpen op de invloed van de Sjoa, niet op de gezinssituatie, maar op het werk van de overlevenden. Een werk dat net zo min als het gezinsleven los is te zien van de Sjoa. Een werk dat eigenlijk ook alles moest goed maken... Werk dat het verdriet moest wegdrukken, werk dat moest zorgen voor zelfrespect, inkomen, vreugde en vaak als vervanging moest dienen voor alles dat met de oorlog verloren was gegaan. En, werk dat in de Nederlandse naoorlogse samenleving van grote betekenis is geweest.
Werk waartoe, zoals de titel van dit boek in herinnering roept, de opperrabbijn in 1945, in een onbewaakt ogenblik, zijn lotgenoten opriep! Misschien wel hun eerste onbewaakte ogenblik sinds jaren...
 
Met de uitgave van dit nieuwe boek wordt het succes waarmee het werk door de Joodse vervolgingsslachtoffers weer werd opgepakt, vastgelegd en hopelijk aan de vergetelheid onttrokken.
 
Hans Vuijsje,
algemeen directeur-bestuurder JMW
 
 
DANKWOORD
 
Van de vele personen aan wie ik dank ben verschuldigd wil ik graag enigen met name noemen.
Mevrouw prof. dr. R.G. Fuks-Mansfeld, eindredacteur van het Joods Biografisch Woordenboek, dr. Peter Konijn en prof. dr. Jaap Polak stimuleerden me in een vroeg stadium tot deze uitgave en voorzagen me tijdens het schrijven van goede adviezen.
 
Behalve van internet en andere literatuur heb ik bij het schrijven veel profijt gehad van het voornoemde Joods Biografisch Woordenboek dat in 2007 het licht zag. Wouter Visser, verbonden aan de Bibliotheca Rosenthaliana, die vanaf het begin bij de samenstelling van dit woordenboek betrokken is geweest, heeft ook een belangrijke bijdrage geleverd aan dìt boek. Ik ben hem buitengewoon erkentelijk voor de onmisbare ondersteuning bij de totstandkoming van dit boek èn voor de prettige samenwerking.
 
Mijn erkentelijkheid gaat ook uit naar dr. Emile Schrijver, conservator bij de Bibliotheca Rosenthaliana en bestuurslid van het Menasseh Ben Israël Instituut, die bevorderde dat ik de informatie uit het Joods Biografisch Woordenboek met instemming van de schrijvers kon gebruiken. In het bijzonder heb ik gebruikgemaakt van de informatie van twee hunner: Peter Manasse en Pauline Micheels. Voor de beschrijving van 48 personen ben ik geheel of gedeeltelijk aangewezen geweest op hun informatie.
 
Rob van het Groenewoud (van de Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie) ben ik dankbaar voor zijn onderzoek dat mij in een aantal gevallen zekerheid bood over iemands Joodse achtergrond.
Het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW) stelde mij belangeloos foto’s uit haar fotoarchief ter beschikking.
 
Voor het geduld dat Camiel Claus van Dickhoff Design b.v. met me had bij het opmaken van het boek wil ik ook hem graag bedanken.
 
Het opsporen van de adresgegevens van de geportretteerde personen of van hun nabestaanden was geen sinecure. Alleen dankzij de vasthoudendheid waarmee Milan Kos, Rosalie Anstadt en bovenal Merel Spijkerman zich maandenlang van deze taak hebben gekweten konden velen van hen worden getraceerd.
Jeannette Buesink, hoofd van het directiesecretariaat van JMW, heeft ervoor gezorgd dat de geportretteerden adekwaat en efficiënt konden worden benaderd en heeft ook de overige correspondentie met hen verzorgd.
 
Tijdens het schrijven is Wybe Koopmans, kwaliteitsfunctionaris bij JMW, als ‘relatieve buitenstaander’, bereid geweest de concepttekst aan zijn ‘onafhankelijk’ oordeel te onderwerpen en van commentaar te voorzien. Renée Hoogenraad, medewerkster van het directiesecretariaat, heeft met buiten gewone nauwkeurigheid en deskundigheid de uiteindelijke tekst geheel geredigeerd en mij behoed voor vele ‘missers’.
 
Van betekenis voor de totstandkoming van dit boek, in elk stadium, is voorts collega Chris Kooyman, staffunctionaris Onderzoek, geweest die door zijn ‘eigen’ ex libris-project mij heeft kunnen voorzien van essentiële informatie. Als vakbroeder die de ‘sociological imagination’ deelt was hij voor mij een grote steun èn een bron van inspiratie gedurende het hele project.
 
Grote dank ben ik ook verschuldigd aan de directeur van JMW, Hans Vuijsje. Mijn idee voor dit boek heeft bij hem van meet af aan op groot enthousiasme kunnen rekenen. Hij bood mij de gelegenheid langere tijd geconcentreerd aan het project te werken.
 
André Agsteribbe
 
 
INLEIDING
 
Voor de oorlog telde Joods Nederland ongeveer 140.000 zielen. Van hen overleefden ongeveer 38.000.* Op de Nederlandse bevolking van 9,5 miljoen inwoners in 1945 vormden de 38.000 Joden een kleine minderheid. Zij ontsprongen de dans dankzij een niet-Joodse partner, door onder te duiken, te vluchten naar veiliger oorden, uit gevangenschap te ontsnappen of, in een klein aantal gevallen, in gevangenschap te overleven. In alle gevallen meer door geluk dan door wijsheid.
 
Na de Bevrijding stelde men zich in Joods Nederland de vraag of deze gedecimeerde gemeenschap nog wel levensvatbaar was. Velen zagen voor de gemeenschap in ons land geen toekomst meer. De vraag naar de mogelijke betekenis van de leden van die gemeenschap voor de Nederlandse samenleving werd niet gesteld. Indien de vraag naar de mogelijke betekenis van de Nederlandse Joden voor de gehele samenleving wèl zou zijn gesteld, dan zouden hun geringe aantal en hun toenmalige fysieke en mentale staat voldoende reden zijn geweest om een verwaarloosbare rol te voorspellen.
Hoe anders is de rol van de Joden in het Nederland van na de oorlog geweest! Zoals de titel van dit boek het stelt, is juist sprake geweest van een ‘opmerkelijke bijdrage’.
 
Opmerkelijk, omdat het inderdaad om een buitengewoon kleine minderheid van nauwelijks vier promille van de toenmalige Nederlandse bevolking gaat, die een bijdrage levert op vrijwel elk maatschappelijk terrein: journalistiek, cultuur, sport, wetenschap, openbaar bestuur, bedrijfsleven. Maar vooral opmerkelijk, omdat hun startpositie zo onvoorstelbaar hopeloos leek in 1945, toen zij meren deels als kansloze groep van berooiden en ontheemden, in hoofdzaak op eigen kracht, weer in de samenleving hun plaats moesten vinden.
 
Het waren de oorlogsjaren, die hen na de oorlog op achterstand zetten, voor hen een handicap waren en die hun leven met een negatief saldo deden starten: taal-, school-, ontwikkelings- achterstand, handicaps van onverwerkbaar leed als gevolg van afgeslachte familie, naast lichamelijke en psychische handicaps als gevolg van de jaren waarin ze zelf als wild werden opgejaagd, negatieve saldo’s wat betreft hun geroofde en geplunderde ‘stoffelijke’ zaken, roerende en onroerende goederen.
 
Na de oorlog
 
Van de ongeveer 38.000 Nederlandse overlevenden van de Sjoa zijn de meesten inmiddels overleden. Ongeveer 9.000 zijn nog in leven. De ramp die het Nederlandse Jodendom had getroffen week in ten minste twee opzichten af van een gewone ramp. Ten eerste was het geen natuurramp, maar mensenwerk. Ten tweede bleef hulp van buiten, zoals bij de meeste rampen, uit. De beulen, de overige daders, de helpers en de omstanders, die in de herinnering van de slachtoffers ‘geen poot hadden uitgestoken’ waren allen mensen.
 
Mensen die zich in alle lagen van de samenleving in Duitsland, Oost-Europa en ook in Nederland bevonden. Het besef onder de slachtoffers dat het om mensenwerk ging is van blijvende invloed geweest voor de verwerking van de ramp: ‘mensen waren niet te vertrouwen’. In de oorlog werd je voor een appel en een ei verraden, door vreemden, maar even zo goed door je buurman, je collega, je zwager, door je ‘vrienden’. Zonder medewerking van ‘onschuldige’ ambtenaren op talloze niveaus en functionerend in even zovele diensten en bedrijven zou de ramp bovendien niet mogelijk zijn geweest. En, potentiële beschermers gaven niet thuis: de overheid, de regering in Londen, het Rode Kruis en het Vaticaan lieten verstek gaan toen het erop aankwam. ‘Niet het grote aantal slachtoffers verbijstert’, zoals Elie Wiesel schrijft, ‘maar het geringe aantal redders’.
 
Na de oorlog (het tijdvak waarin de bijdragen tot stand kwamen waarvoor dit boek aandacht vraagt) heersten onwetendheid en onbegrip over het lot van de ‘Joodse landgenoten’ in een Nederlandse samenleving waar overigens meer antisemitisme was dan voor de oorlog. Van een opvang van de slachtoffers was geen sprake. Een overheidsbeleid van non-discriminatie tussen Joden en niet-Joden leidde ertoe dat de Joden opnieuw (en verder) werden achtergesteld. Er waren geen voorzieningen voor de radelozen die alles kwijt waren. Ze werden in een sfeer van onverschilligheid aan hun lot overgelaten. Soms werden ze van advies gediend: ze moesten dankbaar en bescheiden zijn en in Nederland hun plaats kennen. Er werd soms zelfs gepleit voor discriminatie van Joden op de arbeidsmarkt. Hartverscheurend en uitvoerig elders beschreven is de strijd geweest om de geredde Joodse kinderen door ouders, familie of Joodse instanties.
 
De hulp die wèl werd geboden kwam vrijwel uitsluitend van Joodse kant. In 1944, in het al bevrijde Zuiden, nam Abraham de Jong het initiatief tot de oprichting van het informatieblad Le Ezrath Ha-am (Het volk ter hulpe). De eveneens door hem opgerichte Joodse Coördinatie Commissie trok zich het lot aan van de 4.138 Joodse oorlogspleegkinderen. Uit het buitenland werd de helpende hand geboden door de Jewish Agency, het American Jewish Joint Distribution Committee, het World Jewish Congress, de War Refugee Board en het Hilfsverein für Jüdische Auswanderung. En later door de Jewish Relief Unit en het Jewish Committee for Relief Abroad, beide uit Engeland. Voorts waren er de Joodse Hulpcommissie voor de Mijnstreek in Heerlen en in Maastricht het Comité voor Israëlitische Belangen. Met de repatriëring hield zich vooral bezig de Nederlandse Joodse Vereniging in New York (voedselpakketten) en de Kring der Nederlandse Joden in Londen. Sinds de vijftiger jaren is het de Amerikaans-Joodse organisatie ‘Claims Conference’ geweest die zich inspant om de Duitse overheid te bewegen tot herstelbetalingen aan slachtoffers van de Sjoa. Ook de weinige giften van particulieren hadden steeds Joodse afzenders, zoals de grote giften aan de Bergstichting (een huis voor Joodse weeskinderen) en aan de Centrale Financierings Actie voor Joods maatschappelijk werk (Cefina), van de vatenfabrikant Bernard van Leer kort na de oorlog.
Deze vertrouwensbreuk heeft het zelfbeeld van de naoorlogse Joden sterk bepaald en heeft hen permanent ontvankelijk doen zijn voor de status van outsider. Eenzaamheid door onverschilligheid en onbegrip, de confrontatie met antisemitische incidenten en ook de angst dat ‘het’ weer zou kunnen gebeuren, leidden tot een onvoorwaardelijke steun aan de jonge staat Israël. En gedurende meer dan 20 jaar tot een emigratie naar dat land die naar verhouding tot de grootste behoort van alle Westerse landen: ongeveer 10.000 Nederlandse overlevenden kozen voor een toekomst als ‘vrije Joden in een vrij land’.
Dezelfde factoren (de eenzaamheid, de confrontatie en de angst) stonden ook aan de basis van de successtory van de stichting Joods Maatschappelijk Werk: alleen bij JMW voelde men zich als Jood niet bekeken, maar begrepen. Zowel in Israël als bij JMW voelde men zich in elk geval geen outsider.
Het besef dat alleen Joden voor elkaar opkwamen werd ook gevoed door incidenten, zoals in 1960 de ontvoering door Israël van de oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann uit Argentinië, voor wiens berechting geen enkel ander land belangstelling aan de dag legde. De enige met eenzelfde belangstelling was de Joodse Simon Wiesenthal.
 
Voeding aan de angst dat ‘het’ elk moment weer kon gebeuren gaven met name de oorlogen in het Midden-Oosten in 1967 en 1973. Angst die ook levend werd gehouden door golven van antisemitisme die over het land spoelden zoals naar aanleiding van het televisieprogramma Zo is het toevallig ook nog eens een keer in 1964.** De zich jaren voortslepende discussies ‘in naam van’ het recht over de vrijlating van drie oorlogsmisdadigers, een minister van justitie die zichzelf van een ariërverklaring meende te moeten voorzien en andere incidenten wakkerden bij de slachtoffers van de Sjoa het gevoel van eenzaamheid voort durend aan.
 
De eenzaamheid, de confrontatie en de angst hadden ook nog heel andere gevolgen. Na 1945 benam een honderdtal overlevenden zich het leven. Hoe moeilijk Joden het na de oorlog in Nederland hadden toont ook de tien procent van de Joodse naoorlogse generatie die blijkens onderzoek uit 1990 niet kon  worden opgevoed door de eigen ouders. Een onbekend aantal Joden veranderde na de Sjoa de familienaam zodanig dat de Joodse afkomst onzichtbaar werd. Vele anderen bedienden zich in hun werk van een pseudoniem.
Anderen veranderden weer tijdens de eerste naoorlogse volkstellingen massaal, hoewel niet exact bekend, ‘op papier’ van geloof. Een minderheid trad zelfs daadwerkelijk toe tot een andere Kerk, ook al werd zo’n stap in Joodse kring doorgaans als hoogverraad beschouwd.
 
Er waren er ook die hun oorlogservaringen aangrepen om zich in te zetten voor een betere wereld of zelfs voor een revolutie. Of daarin volhardden tegen beter weten in... Of streden voor een humaner lot van maatschappelijk achtergestelden. Of streden voor emancipatie van verdrukte minderheden. Of tegen machtsmisbruik. In en vaak ook naast hun betaalde werk. Gemeenschappelijk lijken al die overlevenden, hoe verschillend ze verder ook vaak waren, iets te delen, dat nu met een aansprekend begrip kan worden verduidelijkt, maar waarvan de meesten toen bij het horen van datzelfde woord zouden hebben gehuiverd: missie. De Joden die de Sjoa hadden overleefd leken vooral een missie te hebben, die hun werklust verklaart.
 
Lotsgemeenschap
 
De Joodse gemeenschap wordt veelal primair gezien als een geloofsgemeenschap. Tegen dat gezichtspunt verzet zich het gezamenlijke ledental van de drie joodse kerkgenootschappen. Recente sociaaldemografische onderzoeken spreken nog slechts van een minderheid die lid is van een joods kerkgenootschap.
Bovendien geven de meeste leden sociale en geen religieuze redenen voor hun lidmaatschap op. Ook blijkens eerder onderzoek (uit 1966) toen de ontkerkelijking nog minder was voortgeschreden dan nu het geval is, waren van de toen getelde 30.000 Joden in ons land slechts 6.473 lid van een kerkgenootschap. De Joden in ons land die in de decennia na de oorlog zo’n opmerkelijke rol speelden in de Nederlandse samenleving vormden dan ook niet zo zeer een geloofsgemeenschap, maar vooral een lotsgemeenschap. Ze deelden hun lot van overlevenden te zijn van een ten dode opgeschreven gemeenschap. Ze deelden in meer of mindere mate het bewustzijn van een outsider, die na de oorlog weer mocht meedoen. Ze deelden het besef van hoe slecht, slecht kon zijn en ze deelden gemeenschappelijk verdriet over het verlies van naasten.
Er was daarnaast nog een tweede aspect, dat het rechtvaardigt om te spreken van een lotsgemeenschap: ze werden overgelaten aan hun lot. Eer wordt in dit boek betoond aan al degenen die na de oorlog weer aan het werk gingen. Velen echter, JMW weet het als geen ander, slaagden er nooit meer in een stabiel werkzaam leven op te bouwen. Permanente gezondheidsklachten, een abnormaal hoog ziekteverzuim, conflicten op de werkvloer, concentratiestoornissen en talloze andere vormen van ‘onaangepast’ gedrag stonden velen een normaal werkzaam leven na de oorlog in de weg.
De Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers 1940 - 1945, die pas in 1972 van kracht werd, min of meer als een sluitstuk van de sociale zekerheid, vormde voor duizenden een reddingsboei waarop zij in de jaren daarna onmiddellijk een beroep deden of pas veel later, nadat zij tot het uiterste hadden gepoogd het hoofd op de arbeidsvloer boven water te houden.
 
Tot op de dag van vandaag lijkt de lotsgemeenschap, die de Joden na de oorlog vormden, van invloed te zijn op haar huidige gedaante: een gemeenschap met een sterk Joods bewustzijn onder haar leden, die zich tegelijkertijd grotendeels heeft afgewend van het georganiseerde Joodse leven; een gemeenschap die (eveneens volgens de eerder genoemde onderzoeken) in de dreiging van antisemitisme haar grootste gemene deler ziet; een gemeenschap waarvan de leden, ook degenen die na en ver na de oorlog zijn geboren een relatief hoog beroep doen op professionele hulpverlening.* Een gemeenschap, die deel uitmaakt van een samenleving die met haar soms onbehouwen kritiek op Israël de vertrouwensbreuk met de niet-Joodse wereld nieuw leven weet in te blazen. En ook een gemeenschap, die een buitenproportionele bijdrage levert aan de samenleving, maar het verkiest zich daarop vooral niet te laten voorstaan. Ten slotte, een gemeenschap waarvan vele, misschien wel de meeste leden vinden dat niet zij, maar anderen daartoe behoren.
 
Wat dat laatste betreft, moet, ter verklaring van dat merkwaardige feit, niet uit het oog worden verloren hoezeer de Joden verweven zijn met de hun omringende niet-Joodse omgeving: 75 procent van alle Nederlandse Joden komt momenteel uit een gemengd huwelijk of maakt daarvan nu deel uit. Vele Joden zijn zich daarvan niet bewust met als gevolg dat zij menen geen deel te zijn van de Joodse gemeenschap, ondanks hun vaak sterke besef van hun Joodse afkomst.
 
Context
 
Dit boek had ook als titel kunnen dragen: Tussen start en finish. Het gaat immers over de start in 1945 en de maatschappelijke loopbaan tot het eind, het moment waarop die eindigde door pensioen of sterfte. We beperken ons daarbij louter tot een beschrijving van de bijdragen van de persoon in kwestie. Geen poging wordt ondernomen tot enige verklaring van het opmerkelijke van de ‘opmerkelijke bijdragen’. Wellicht dat anderen nog eens een poging wagen om tot een verklaring te komen.
Het is van belang op te merken dat door de verbijzondering van de Joodse overlevenden in dit boek niet uit het oog mag worden verloren dat zij deel uitmaakten van de Nederlandse naoorlogse samenleving. Een samenleving die in zijn geheel de schouders er weer onder zette en met man en macht de opbouw van het eigen bestaan en dat van hun land weer ter hand nam. Er was inderdaad sprake van een Herrijzend Nederland. De enorme werklust in ons land na 1945 heeft zich werkelijk niet beperkt tot de Joodse overlevenden. Deze relativering bevestigt echter tegelijkertijd het opmerkelijke van de bijdragen door zo’n verwaarloosbare, kleine minderheid als de 38.000 Joodse overlevenden: zij maakten geen deel uit van een apathische of traditionele samenleving, maar juist van één die in haar geheel bezield was van de vooruitgangsgedachte en de maakbaarheid van de samenleving. De hele maatschappij bruiste van energie en bood aan iedereen meer kansen dan voor de oorlog.
 
De Joodse overlevenden waren, om het in de taal van de bevrijders te zeggen: just ordinary, only more so! Ze waren evenals de rest van Nederland besmet met een virus dat aanzette tot grote werklust, alleen nog meer!
Een tweede signalering betreft de braindrain. Er waren onder de personen die in dit boek symbool staan voor die abnormale werklust opvallend veel afkomstig uit het buitenland, in het bijzonder uit Duitsland, waar de nazi’s vanaf de dertiger jaren het steeds meer voor het zeggen kregen. Zij schitterden vooral in journalistiek, cultuur, kunst en wetenschap. Aan deze braindrain vanuit Duitsland is in andere publicaties aandacht geschonken. Met name de emigratie van Joden uit Duitsland naar Amerika is vaak onderwerp van studie geweest en heeft menigeen tot de conclusie gebracht dat wanneer Hitler de Joden niet zou hebben verjaagd hij een betere kans had gemaakt om de oorlog te winnen.
Veel minder aandacht heeft een andere braindrain gekregen: de emigratie van Joden, na de oorlog, uit ons land naar met name Amerika en Israël. Bijna tienduizend overlevenden verruilden Nederland voor deze landen. Een groot deel van hen zou nooit meer terugkeren. Voor zover dat het geval was, is aan hun bijdrage voorbijgegaan. Hun bijdrage aan de samenlevingen daar is evenwel niet minder opmerkelijk geweest dan van de achterblijvers in ons land!
Vele voormalige Nederlanders schitterden in beide landen, in Israël of in de VS, in het bedrijfsleven, het openbaar bestuur en de wetenschap. Misschien dat aan die ‘opmerkelijke bijdrage’ ook nog eens een publicatie kan worden gewijd.
 
Keuzes
 
Het eerbetoon betreft in de eerste plaats de onverzettelijkheid waarmee alle 38.000 overlevenden van de Sjoa, doorgaans met heel veel moeite, het leven na de oorlog weer oppakten. Het boek geeft niet meer dan een impressie.
Een impressie van een grote maatschappelijke bijdrage door een kleine groep mensen. Om de betekenis van deze kleine groep van overlevenden voor de samenleving te illustreren wordt aandacht gevraagd voor de bijdragen van 380 personen, 1 procent van de gehele groep.
 
Gezien het impressionistische karakter van deze uitgave is niet naar volledigheid gestreefd wat betreft de vermelding van deze ‘bijdragen’. Dat kon ook niet. Een dergelijk streven zou hebben geleid tot een omvangrijk boekwerk, dat ons met deze uitgave niet voor ogen heeft gestaan. Deze beperking heeft er niet alleen toe geleid dat aan veel ‘andere’ prestaties van de hier genoemde personen voorbij moest worden gegaan, maar ook dat heel veel anderen die ook tot opmerkelijke bijdragen aan de samenleving kwamen ontbreken!
 
Dit feit verdient nog om een andere reden aandacht: het is ook illustratief voor de enorme inzet van de gehele groep van overlevenden dat zelfs het vermelden van 1 procent van die groep niet toereikend blijkt om alle mensen, die een substantiële bijdrage aan de samenleving leverden, te kunnen memoreren.
Voor vermelding kwamen slechts personen in aanmerking wier bijdragen aan de Nederlandse samenleving lagen in de naoorlogse periode. Gezien hun bijdrage aan die samenleving is ook een klein aantal personen opgenomen, dat zich na de oorlog in Nederland vestigde en de Sjoa elders overleefde. Met de titel van dit boek (Aan het werk) wordt benadrukt dat de bijdrage aan de samenleving geleverd werd in het werkzame leven.
 
Buiten het bestek van deze uitgave vallen:
• overlevenden, die een bijdrage aan de samenleving leverden op andere wijze dan door werk, zoals door filantropie;
• overlevenden, die een bijdrage voornamelijk vòòr de oorlog leverden;
• overlevenden, die een bijdrage aan de naoorlogse Nederlandse samenleving hebben geleverd, maar al (ver) voor de oorlog uit Nederland emigreerden;
• overlevenden, die na de oorlog uit Nederland emigreerden en voornamelijk een bijdrage leverden aan samenlevingen elders;
• Joden die al voor de oorlog (permanent) leefden in de voormalige Nederlandse koloniën en daardoor niet als Jood werden vervolgd.
 
Ten slotte wordt hier voorbijgegaan aan personen wier bijdragen zich hoofdzakelijk beperken tot de Joodse gemeenschap.
 
De begrenzing wordt uiteraard verder bepaald door wat gezien wordt als ‘een bijdrage aan de samenleving’. Een harde definitie is niet te geven. Soms maakt de sector waarin de bijdrage wordt geleverd al dat gesproken mag worden van een bijdrage aan de maatschappij. Voorts is aan subjectieve beoordelingen niet te ontkomen: een fervent sportliefhebber zal in alles wat zijn sportheld deed misschien eerder een bijdrage aan de maatschappij zien dan een ander. En dat geldt voor elke sector in de samenleving. Het blijft een kwestie van smaak.
 
Niettemin is voor opname in dit boek als leidraad genomen de bekendheid die iemand geniet binnen of buiten zijn of haar vakgebied. Als bijkomend criterium heeft gegolden de vernieuwing (of de aanzet daartoe) die van de betrokken persoon is uitgegaan. Opnieuw met de kanttekening dat het bestek van dit boek velen moest uitsluiten.
Velen van de genoemden genieten door hun prestaties, ook bij een groter publiek, een zekere bekendheid. In interviews plaatsten zij zelf hun prestaties en meestal hun hele leven in het licht van de in de Sjoa geleden verliezen. Maar ook waar dit niet gebeurt, is de naoorlogse levenswandel van velen vaak alleen te begrijpen tegen de achtergrond van de Sjoa, al vergt dit inzicht van een buitenstaander misschien wat inlevingsvermogen. Het werk van de besproken personen verraadt een enorme dadendrang en ondernemingszin. Van velen is de bijdrage aan de maatschappij niet beperkt tot één sector van het maatschappelijk leven. Omdat ervoor is gekozen de bijdrage van elke persoon slechts één keer te noemen kan het voorkomen dat de betreffende persoon in een ander hoofdstuk is ondergebracht dan men zou verwacht hebben. Soms wordt de lezer erop geattendeerd dat iemand elders in het boek is vermeld. Alle personen worden overigens vermeld in het Personenregister.
 
Ter onderstreping van de geleverde bijdragen worden soms de prijzen of onderscheidingen die de betrokkenen ten deel zijn gevallen, genoemd, met uitzondering van de koninklijke onderscheidingen, omdat vrijwel àlle genoemde personen die ontvingen.
 
De lengte van de tekst verschilt per geportretteerde. Soms is de beschikbare (relevante) informatie daaraan debet. In andere gevallen is volstaan met een beperkte tekst omdat de geportretteerde genoegzaam bekend mag worden verondersteld.
 
Aanvankelijk lag het in de bedoeling om van elke overlevende de persoonlijke verliezen volledig te schetsen. Bij nader inzien is daarvan afgezien, omdat zij allen zonder (groot)ouders, kinderen, partners en verdere familie het leven weer moesten zien op te pakken. In welke mate dat in elk individueel geval zo was, zou niet veel hebben toegevoegd. Juist die gemeenschappelijk geleden verliezen maken dat de Nederlandse overlevenden van de Sjoa als een groep kunnen worden beschouwd. Hun biografie is steeds dezelfde: een weggevaagd gezinsleven, geen familie of bijna geen familie meer, een omringende maatschappij die zich van hun leed lange tijd geen voorstelling kon of wilde maken, dakloos, geen baan, geld noch eigendom, geen ‘kruiwagens’, geen hulp ‘van buiten’, geen zelfrespect en, niet zelden, schaamte het te hebben overleefd. Om de lezer bij de les te houden zijn de oorlogsverliezen soms wel kort aangestipt.
 
Verantwoording en feedback
 
Alle informatie is ontleend aan openbare bronnen: internet, boeken, krantenartikelen, documentaires, enz. De literatuuropgave waarnaar in de voetnoten wordt verwezen betreft meestal bronnen die niet op internet voorkwamen en aanvullende informatie bevatten. Voor ongeveer twintig geportretteerden is geput uit persoonlijke gesprekken met hen of hun nabestaanden.
JMW heeft zich grote inspanning getroost om (vooraf) de 380 geportretteerde personen of hun nabestaanden te traceren en te informeren over dit boek en hun vermelding daarin. Als geen andere organisatie is het vertrouwd met het gegeven, dat lang niet alle Joden er behoefte aan hebben hun Joodse achtergrond aan de openbaarheid prijs te geven. Angst en schaamte, zelfs zo lang na de oorlog, spelen hierbij zeker een rol. Het was echter op voorhand niet te schatten om welk aantal personen het zou gaan dat geen prijs zou stellen op vermelding als Jood respectievelijk als overlevende van de Holocaust/Sjoa.
Vandaar dat besloten is om zoveel mogelijk betrokkenen te traceren. Deze werkwijze heeft ervoor gezorgd dat wij al op reacties mochten rekenen nog voordat dit boek werd uitgegeven.
 
Hoeveel personen reageerden er? Waarom reageerden zij en hoe reageerden zij? Van de 380 personen (van wie ongeveer driekwart niet meer in leven is) konden de adresgegevens van 180 personen, levenden én nabestaanden, worden gevonden. Met name van de groep overledenen die al dertig, veertig jaar geleden was gestorven, is het zoeken naar adresgegevens van nabestaanden met slechts gering succes gebeurd. In veel gevallen konden zelfs helemaal geen nabestaanden worden getraceerd en dringt zich een beeld op, dat zij daarover ook niet beschikten. Soms kon alleen worden achterhaald dat er nog een verre neef ergens in het buitenland ‘zou moeten bestaan’.
 
Van de 180 personen van wie adresgegevens werden gevonden reageerden er precies 110. Van hen gaven ruim negentig expliciet uiting aan een gevoel van grote waardering voor het eerbetoon, dat met dit boek wordt nagestreefd. Een tiental zag het idee van dit boek in de eerste plaats als een persoonlijke erkenning of als een erkenning van een ‘levenslange worsteling om tot iets te komen’, zoals één hunner het stelde. Voor een enkeling had het eerbetoon niet gehoeven, maar had volstaan kunnen worden met de blote feiten, die tonen hoe men er, ondanks zo’n slechte start, weer bovenop gekomen is.
In het oog springt voorts het feit, dat veel kinderen van overleden geportretteerden het eerbetoon aan hun vader of moeder als een grote eer beschouwen.
Enige tientallen betreurden het buitengewoon dat hun ouder het eerbetoon zelf niet meer heeft mogen meemaken.
Enige geportretteerden hebben gewezen op onbekende anderen, die ook voor vermelding in dit boek in aanmerking kwamen. Van hun suggesties is dankbaar gebruikgemaakt. Meestal werd per e-mail gereageerd. Van de ongeveer dertig personen met wie telefonisch of, in een enkel geval, persoonlijk contact was voerde de auteur vaak lange gesprekken. Van de buitengewone bijdrage van de kleine groep van overlevenden aan de Nederlandse samenleving bleken de meesten slechts een vaag idee te hebben.
Van allen die reageerden verzochten de meesten, ruim zeventig personen, om een aanpassing van de tekst. In bijna een kwart van de gevallen ging het om onjuistheden, waarmee overigens licht wordt geworpen op de relatieve betrouwbaarheid van de informatie op internet; vaak de enige beschikbare bron van informatie.
De overigen verzochten om een aanpassing van de tekst om hun bijdrage aan de samenleving beter tot zijn recht te laten komen, in een ruimer kader te plaatsen of omdat gehecht werd aan een specifieke bijdrage, die onvoldoende uit de verf kwam in de concepttekst. Een klein aantal personen, minder dan vijf, verzocht om het achterwege laten van anekdotes die rond de geportretteerde de ronde deden en die in de tekst waren vermeld. Alle verzoeken om tekstwijziging werden ingewilligd, toevoegingen, zoals verdiensten voor de Joodse gemeenschap, die buiten het kader van dit boek liggen, uitgezonderd.
 
Zoals gezegd, het motief om iedereen vooraf te informeren ontstond echter niet uit de behoefte de tekst te laten verbeteren. Met de mate waarin dat het geval bleek, werd, eerlijk gezegd, zelfs vooraf geen rekening gehouden. Het motief om de betrokkenen vooraf op de hoogte te brengen had vooral te maken met de vrees dat velen niet in een dergelijk boek zouden willen staan.
 
Gelet op de ervaring van JMW waaruit blijkt dat lang niet iedereen te koop wil lopen met zijn Joodse achtergrond, is het kleine aantal dat om die reden niet in dit boek wilde worden opgenomen opmerkelijk.
Van de zeven personen die geen prijs stelden op vermelding waren er slechts twee die expliciet bezwaar maakten tegen vermelding van hun persoon in een boek ‘met alleen Joden’. Een derde persoon wilde niet vermeld worden in een boek waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen Joden en niet-Joden.
Anderen die zich niet als vervolgde beschouwden of opgaven geen Joodse achtergrond te hebben werden uiteraard ook geschrapt.]]> Tue, 20 Mar 2012 15:53:50 +0100 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-12033041/Adriaans-Sonorous-borders.html <![CDATA[Adriaans - Sonorous borders]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-12033041/Adriaans-Sonorous-borders.html SONOROUS BORDERS
National cosmology & the mediation of collective memory in Armenian ethnopop music

Rik Adriaans

AMB Diemen 2012
(isbn 97890-79700-41-7, 91 pp., illustrated, paperback, € 20,00)
 
KEYWORDS Boundary politics, nationalism, mediation, music, collective memory.
---
The central question in this study is as follows:
What are the repercussions of histories of violence and genocide on the audiovisual representations the Armenian nation produces of itself, and how do these mediated forms affect the formation and authentication of national imaginings in its subjects?

Several larger issues are related to this question. On the most general level, this study may be read as an inquiry into the relations between nationalism, music and media in a newly independent state in unresolved conflict with its neighbours.

It is also concerned with an anthropological issue of boundary formation in which classic themes from Fredrik Barth, stressing relationality over isolationist conceptions of culture, and Pierre Bourdieu, asserting that ‘every sort of taste … unites and separates’, converge, namely: what role does the politicization of taste play in policing the cultural/aesthetic borders between an ethno-national group and its Others?

The overall picture that ultimately emerges from these questions is that of a multilocal nation that is much engaged with issues of national cosmology and collective memory in its popular culture.

The political dimension of Armenian ethnopop music may serve, on the one hand, as a quasi-therapeutic means of dealing with tragic histories, providing the symbolic nuts and bolts of nation-formation, yet on the other hand the tight guarding of essentialist national imaginings and the endless perpetuation of victimhood narratives has a detrimental effect on the possibility of resolving the conflicts in the region. Indeed, although the author intends to render the sometimes rabid forms of nationalism understandable and provide a sympathetic account of some of its mediated and ritualized expressions, this should not in any way be read as an apologetics for the politically counterproductive and psychologically limiting aspects that much of such extreme and categorical nationalist thinking implies.
 
(Quote from the Conclusion):
 
“…The terror of history, variably invoked in the intertextuality of media texts and the public texts of various everyday settings of ‘banal irredentism’, is not so much formative in what it signifies but rather, primarily, in what it does.
(…)
The sad and melancholic tunes of the ethnophonic duduk, the instrument’s symbolism cast in cosmological terms; the controversies over the desirability of Turkish musical influences, framing ‘the Other within’; and the audiovisual dramas of virtual repatriation to lost lands, negotiating imaginary boundaries while contesting the current geopolitical reality, all provide a rich mythicosymbolic musical repertoire, enabling an engagement with the present in terms of a sonorous past.”

Rik Adriaans is an anthropologist and translator.
---

TABLE OF CONTENTS
 
1. Introduction
   The nation as mass mediation
   A history of multilocality and dispersion
   Notes on representation and methodology
 
2. NATIONAL COSMOLOGY AND THE TERROR OF HISTORY
   Mythico-historic music videos
       Nostalgic: Dispersion, reunion and the ‘interior touristic gaze’
       Tragic: Staging the Other, or, the audiovisual stylization of victimhood
       Heroic: Assassinating Talaat Pasha in Berlin
   The ethnophonic reed
   Banal irredentism and national martyrdom in the streets
   Theoretical interlude: mediation, sensational forms and the terror of history
 
3. THE MUSICAL MALLEABILITY OF SPATIOTEMPORAL BORDERS
   Redemptive consumption and the dream of ‘sea-to-sea’ Armenia
   Televisual mnemotechnics: revitalizing the heritage of Sasun
   Performances of primordialization: Erebuni as ‘old Yerevan’ and the rebirth of Vahagn
   Theoretical interlude: symbolic irredentism and virtual repatriation
 
4. AESTHETIC BOUNDARY VIOLATIONS: ON ORIENTOPHILES, OLIGARCHS AND COSMOPOLITANS
   The rabiz debate and the politics of melismatic singing
   Karot and the melodramatization of consciousness
   The imaginary elsewhere; popular pleasures from oriental to occidental
   Theoretical interlude: the nation as a moral category
 
5. CONCLUSION
 
Bibliography ]]> Fri, 09 Mar 2012 16:11:25 +0100 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-10088356/Hekma-&-van-der-Meer-Homoseksualiteit-en-strafrecht-in-Nederland.html <![CDATA[Hekma & van der Meer Homoseksualiteit en strafrecht in Nederland]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-10088356/Hekma-&-van-der-Meer-Homoseksualiteit-en-strafrecht-in-Nederland.html ‘BEWAAR ME VOOR DE WAANZIN VAN HET RECHT’
Homoseksualiteit en strafrecht in Nederland
 
Gert Hekma en Theo van der Meer (redactie)
 
AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-39-4, 220 pp., rijk geïllustreerd, paperback, € 15,00)
 ---
 2011 is voor de Nederlandse homo- en lesbogemeenschap een jaar om enkele bijzondere gebeurtenissen te herdenken. Het is tweehonderd jaar geleden dat in 1811 homoseksueel gedrag in Nederland werd gedecriminaliseerd na tachtig jaar van heftige vervolgingen. Van letterlijk een doodzonde werden homoseksuele contacten in de privésfeer helemaal vrij, een geweldige ommekeer.
Precies een eeuw later – in 1911 – werd echter het nieuwe straf­wetsartikel 248bis ingevoerd, dat seksuele omgang tussen meerder-en minderjarigen van hetzelfde geslacht strafbaar stelde, terwijl de leeftijdsgrens voor heteroseksuele omgang op 16 jaar bleef.
Nederland kent nu als enig land ter wereld 100 jaar onafgebroken een homobeweging. Een van de memorabele overwinningen van die beweging is de afschaffing van Artikel 248bis in 1971 – precies veertig jaar geleden. 2011 is ook een kroonjaar voor de huidige homobeweging, het COC, die 65 wordt.
Deze bundel gaat over strafrecht en homoseksualiteit en over de uitwerking die de wet heeft gehad op de levens van individuele homo’s en lesbo’s, in het bijzonder van degenen die direct met vervolging te maken hebben gekregen.
 
Gert Hekmais docent homo/lesbische studies aan de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceerde diverse studies over homoseksualiteit. Hij werkt nu aan de geschiedenis van de seksuele revolutie in Nederland.
Theo van der Meerstudeerde Nederlands aan de Universiteit van Amsterdam.
Hij publiceerde tientallen bijdragen over de Nederlandse homogeschiedenis. Hij
schrijft nu de biografie van Piet Meertens.
 
 
INHOUDSOPGAVE
 
‘Wat iedereen behoort te weten’ Strafrecht en homoseksualiteit in historisch perspectief
Theo van der Meer & Gert Hekma
 
Een schande voor ons land Mr. G. Helpman
Paul Snijders & Han van Delden
 
Adrianus Kakebeen, bordeelhouder Jongensprostitutie in de dagen van Regout
Theo van der Meer
 
Jongens onder elkaar Het ‘akkefietje’ van meester-dichter J.C. Bloem
Gretha Donker
 
‘In hechtenis om een jongenszaak’ Acht maanden gevangenisstraf Willem Keuning, pseudoniem voor Willem de Mérode
Hans Hafkamp
 
P.C. Boutens en artikel 248bis
Marco Goud
 
Professor Anton Gerard van Hamel Collegiaal- en studentenprotest, anno 1929
Theo van der Meer
 
De thesaurier-generaal die hangen moest. Waarom?
Hessel Bouman
 
Rein zijn is sterk zijn De massale vervolging van homoseksuelen in Nederlands-Indië in1938-1939
Marieke Boembergen
 
Dien Avond – en – die Rooze De veroordeling van Piet Meertens in 1941
Theo van der Meer
 
‘Viezeriken’ Niek Engelschman, de politie en het coc
Frits Visser
 
Een boek voor de rechter Het tribunaal tegen Eenzaam avontuur
Marloes Schoonheim
 
‘In de tuin van de liefde’ De dichter Hans Lodeizen en artikel 248bis
Koen Hilberdink
 
‘The Past is a Foreign Country’ Edward Brongersma en artikel 248bis
Bastiaan Westerhout
 
Om de liefde in de gevangenis Een jonge homo boet voor zijn onwetendheid
Gert Hekma
 
‘Een stoornis in de persoonlijkheidsontwikkeling’ Vrouwen en artikel 248bis
Judith Schuyf
 
Jan Hanlo
Hans Renders
 
Zuster Weidijk Liefde en angst op het vlakke land
Riemke Cramer
 
Cultuurpatronen Een persoonlijke herinnering
Joke Swiebel
-------------------------------------------- 
INLEIDING 

‘Wat iedereen behoort te weten’
Strafrecht en homoseksualiteit in historisch perspectief
Theo van der Meer & Gert Hekma
 
2011 is voor de Nederlandse homo- en lesbogemeenschap een jaar om enkele bijzondere gebeurtenissen te herdenken. Het is tweehonderd jaar geleden dat in 1811 homoseksueel gedrag in Nederland werd gedecriminaliseerd na tachtig jaar van heftige vervolgingen. Van letterlijk een doodzonde werden homoseksuele contacten in de privésfeer helemaal vrij, een geweldige omslag. Precies een eeuw later – in 1911 – werd echter het nieuwe strafwetsartikel 248bis ingevoerd, dat seksuele omgang tussen meerder- en minderjarigen van hetzelfde geslacht strafbaar stelde, terwijl de leeftijdsgrens voor heteroseksuele omgang op 16 jaar bleef (meerderjarigheid lag toen op 21 jaar). Een direct gevolg was de oprichting in 1912 van de eerste homorechtenorganisatie, het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (nwhk), dat in dat jaar in de openbaarheid trad met de brochure Wat iedereen behoort te weten omtrent Uranisme. Van de brochure zouden nog jarenlang nieuwe edities verschijnen. Het nwhk zette zich tot het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in voor afschaffing van 248bis. De jaren van de Duitse bezetting daargelaten, kent Nederland nu als enige land ter wereld 100 jaar onafgebroken een homobeweging. Een van de memorabele overwinningen van die beweging is de afschaffing van 248bis in 1971 – precies veertig jaar geleden. 2011 is ook een kroonjaar voor de huidige homobeweging, het coc, die 65 wordt. Ten slotte werd op 1 april 2011 herdacht dat tien jaar eerder de eerste homo- en lesbostellen huwden. Twee jaar voor de afschaffing van 248bis demonstreerden tientallen leden van homostudentenorganisaties op het Haagse Binnenhof tegen het artikel, de eerste homodemonstratie in Nederland. In de zestig jaar dat het van kracht is geweest, zijn minstens 5000 mannen en 50 vrouwen voor de rechtbank gedaagd vanwege dit artikel (Koenders 1996: 863-4). Vervolging wegens 248bis liep soms uit op grote schandalen omdat veel mensen tegelijk terecht stonden of omdat vooraanstaande persoonlijkheden werden vervolgd.
 
Deze bundel gaat over strafrecht en homoseksualiteit. De inleiding behandelt de ontwikkeling van deze thematiek. De artikelen gaan over de uitwerking die de wet heeft gehad op de levens van individuele homo’s en lesbo’s, in het bijzonder degenen die vervolgd zijn vanwege 248bis. Mr. G. Helpman had zich in geschrifte tegen het artikel gekeerd maar kreeg al kort na aanvaarding ervan met justitie te maken juist op grond van dit artikel (zie de bijdrage van Paul Snijders en Han van Delden).
De dichter Willem de Mérode trok zich na het uitzitten van zijn straf vrijwel terug uit het openbare leven (zie het hoofdstuk van Hans Hafkamp). Hoewel de meeste besproken personen zijn veroordeeld, ontsnapten enkele daaraan of zijn ze niet met politie of justitie in aanraking  geweest. Hans Lodeizen ontkwam er waarschijnlijk aan door een interventie van zijn invloedrijke vader (zie het artikel van Koen Hilberdink). Anna Blaman werd voor een literaire rechtbank gedaagd om haar werk, P.C. Boutens kreeg geen lintje vanwege vermoedens dat hij de baan bezocht en verdacht herenbezoek ontving en Engelschman had als voorzitter van het coc met de zedenpolitie te maken die de activiteiten van de homobeweging nauwgezet volgde (zie de bijdragen van Marloes Schoonheim, Marco Goud en Frits Visser).
 
Andere artikelen hebben een algemenere strekking. Theo van der Meer schrijft over Adrianus Kakebeen en homoprostitutie aan het begin van de twintigste eeuw, Marieke Bloembergen over een enorm zedenschandaal in 1938-1939 in Nederlands-Indië en Judith Schuyf over lesbische netwerken die rond 1960 in het vangnet van de politie raakten. De artikelen van Gert Hekma en Riemke Cramer behandelen persoonlijke herinneringen van slachtoffers aan de vervolging. De laatste bijdrage van de hand van Joke Swiebel gaat over de afschaffing van 248bis en haar persoonlijke herinneringen aan de jaren zestig waarin zij zich actief ging inzetten voor homo- en lesborechten.
 
Een onderwerp als strafrecht en homoseksualiteit gaat over meer dan alleen maar antihomoseksualiteit en dat gaat weer over meer dan alleen homoseksuelen. Wat tegenwoordig vaak homofobie wordt genoemd,  heeft te maken met hoe mensen zich de orde van de samenleving, de natuur of de schepping voorstellen. Artikel 248bis gaat over kwesties die nog altijd heftige reacties oproepen zoals jongeren en seksualiteit, heteronormen, natuurlijke en culturele aspecten van erotiek.
 
Kijkend naar de tijdlijn 1811-1911-1971-2011 en de bijdragen die hier verzameld zijn, vormt de periode 1911-1971 het hart van deze bundel. Aan het begin van deze inleiding gaan we in op de bijzondere betekenis die 1811 voor het Nederlandse homoleven heeft gehad. Daarna staat artikel 248bis centraal. Aan het slot gaat het over het huidige strafrecht. Er zijn geen antihomowetten meer in Nederland. Voor burgerlijk recht en strafrecht is iedereen gelijk ongeacht sekse en seksuele voorkeur. Maar geldt dat ook voor de toepassing van het strafrecht?

   1811: einde sodomiewetgeving
Eind 1810 maakte Napoleon een einde aan het vierjarige koningschap van zijn broer Louis over Nederland en lijfde hij het land in bij Frankrijk. Begin 1811 werd hier de Franse strafwetgeving, de Code Pénal (cp), van kracht. Die haalde in een keer een streep door eeuwenoude wetten, ook die homoseksuele gedragingen betroffen. In 1803 werd in Schiedam de laatste doodstraf voor sodomie voltrokken en in het jaar van de inlijving bij Frankrijk in Amsterdam belandden nog mannen wegens homoseksuele contacten in de gevangenis. Toen de cp werd ingevoerd zaten her en der in het land nog tientallen mannen voor dit soort contacten opgesloten en een aantal daarvan kwam pas jaren later na moeizame gratieprocedures vrij. Eeuwenlang hebben in heel Europa zware straffen gestaan op sodomie. In strikt juridische zin stond sodomie voor anaal contact van mannen met zowel mannen als vrouwen en voor bestialiteit. Wat ruimer genomen verwees de term naar alle seksuele handelingen die niet tot voortplanting leidden. De term was ontleend aan het Bijbelverhaal over de ondergang van Sodom en Gomorra. Omdat de inwoners van deze steden zich massaal aan homoseksueel gedrag zouden hebben bezondigd, had God ze volgens de Bijbel vernietigd in een regen van zwavel en vuur. Om eenzelfde lot te ontgaan, stelden kerkelijke en wereldlijke wetten ‘daders’ van dit ‘onnoembare kwaad’ de doodstraf in het vooruitzicht, ook op grond van andere Bijbelteksten: ‘Wanneer ook een man bij een manspersoon zal gelegen hebben, met vrouwelijke bijligging, zij hebben beiden een gruwel gedaan; zij zullen zekerlijk gedood worden,’ aldus het hoofd stuk Leviticus (20:13; Statenvertaling). Sodomie was een peccatum contra naturam, zonde en misdaad tegen Goddelijke natuurwetten. Ze was daarom een ernstiger kwaad dan bijvoorbeeld verkrachting van een vrouw die weliswaar zondig en misdadig was maar niet onnatuurlijk volgens kerkvader Thomas van Aquino: ze stond voortplanting niet in de weg.
 
Wetgeving liep ver uiteen: kerkelijk recht stelde al vanaf de twaalfde eeuw de doodstraf op sodomie, maar in Italiaanse stadstaten stonden er tijdens de Renaissance vaak alleen maar boetes op homoseksuele handelingen. Vandaar dat protestanten later hoonden dat katholieken die handelingen maar een klein zondetje (een peccadillo) vonden. In 1532 stelde de Habsburgse Keizer Karel v, die ook de heerschappij over de Nederlanden voerde, een omvangrijke nieuwe wereldlijke strafwet op – de Constitutio Criminalis Carolina – die in navolging van kerkelijk recht de doodstraf op sodomie plaatste. In Engeland deed Hendrik viii twee jaar later hetzelfde. De Carolina werd gezaghebbend in grote delen van Europa. Wetgeving betekende niet dat er consequent vervolgd werd. In Zuid-Europese landen, vooral in Spanje, deden zich tussen de vijftiende en de zeventiende eeuw soms hevige vervolgingen voor; in Oost-Europa zijn voor zover bekend nauwelijks mensen vervolgd wegens sodomie. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor Denemarken, terwijl in Zweden in de zeventiende eeuw veel processen zijn gevoerd wegens bestialiteit. In Noordwest-Europa (Frankrijk, België, Engeland en Nederland) kwamen tot ongeveer 1700 onregelmatig sodomieprocessen voor (Trumbach 1989). Uitgerekend in Nederland barstten daarna de meest gewelddadige vervolgingen van heel Europa in de vroegmoderne periode (1670-1800) los, en bevestigde in 1730 – toen zich hier de eerste grote golf van sodomieprocessen voordeed – een plakkaat van de provincie Holland nog eens de doodstraf. Tot 1811 zijn in Nederland zo’n 200 mannen ter dood gebracht en ongeveer evenveel tot vaak levenslange eenzame opsluiting veroordeeld. 400 mannen die tijdens golven van processen gevlucht waren, zijn bij verstek verbannen: ze mochten nooit terugkeren (Noordam 1995, Van der Meer 1995, Boon 1997).
Het verschil tussen dood- of gevangenisstraf had te maken met de vraag of anale contacten dan wel andere homoseksuele handelingen bewezen werden geacht. Afgezien van de omvang van de achttiende eeuwse vervolgingen, was Nederland uniek in de zin dat ook wederzijdse masturbatie en oraal contact werden bestraft. In andere landen werden die alleen als zonde en niet als misdaad beschouwd. Aan het einde van de achttiende eeuw, na 1795, begon men mannen wegens tentamina sodomitica – verleidingspogingen of ‘kruisen’ (waar het Amerikaanse cruising van is afgeleid) voor de rechter te brengen. In dit soort zaken volgde gewoonlijk een gevangenisstraf van één à twee jaar.
 
Tezelfdertijd stonden er – alleen in Amsterdam – tussen 1795 en 1798 voor het eerst vrouwen voor de rechtbank wegens tribadie (=wrijven) ofwel lesbische gedragingen. Twaalf vrouwen zijn veroordeeld. Omdat zij geen sodomie konden plegen, kregen ze verhoudingsgewijs lichte gevangenisstraffen opgelegd (Everard 1994, Van der Meer 1995). Voordien waren er wel eens vrouwen vervolgd die als man – vaak soldaat of zeeman – door het leven gingen en erin geslaagd waren in mannelijke kledij een vrouw te trouwen (Dekker & van de Pol 1989). Bestialiteit en anaal contact of andere ‘onnatuurlijke’ handelingen tussen mannen en vrouwen zijn in Nederland zelden berecht.
 
Voor de invoering door Napoleon van de Code Pénal in Frankrijk hadden daar tot 1791 ook wetten tegen sodomie bestaan. Het was aan achttiende-eeuwse verlichte filosofen en rechtshervormers te danken dat die verdwenen. Ze lieten weliswaar zelden na hun afschuw over sodomie uit te spreken, maar zagen zulke wetgeving als een middel dat aanleiding gaf tot machtsmisbruik zoals het uitschakelen van politieke tegenstanders. Ze waren vooral voorstanders van de scheiding tussen kerk en staat: een zonde was nog geen misdaad. Ook stonden ze preventie van homoseks voor door de bestaande scheiding tussen te seksen af te zwakken. Nederlandse verlichte hervormers waren, een uitzondering daargelaten, helemaal geen voorstanders van decriminalisering. Ze vonden de doodstraf te zwaar, maar wilden sodomieten in plaats daarvan straffen door hen bijvoorbeeld in vrouwenkleren op het schavot te laten geselen of hen in de vrouwengevangenis op te sluiten.
 
Sodomieten zouden door hun ‘verwijfdheid’ de natie economisch en militair ondermijnen. Toen er na jarenlange debatten in Nederland in 1809 een nieuw Crimineel Wetboek werd goedgekeurd dat door de invoering van de cp nog voor feitelijke invoering werd achterhaald, stelde dat nog steeds zware gevangenisstraffen op sodomie en handhaafde het in sommige gevallen de doodstraf.
Voorstellen voor een strafwetboek van eigen makelij leidden na 1813 steeds schipbreuk en hadden pas in 1886 succes. De vroegste concepten kenden een artikel dat sodomie strafbaar stelde maar dat stuitte op weerstand in het parlement waar liberale argumenten over de bescherming van de privésfeer opgeld deden en op de mogelijkheid van chantage werd gewezen. Het waren waarschijnlijk vooral Belgische politici (België en Nederland vormden van 1815 tot 1830 één koninkrijk) die zich verzetten tegen een sodomie-artikel, zodat we het mogelijk aan liberale Belgen te danken hebben dat er geen vervolging van sodomie meer kwam. In 1842 lag er voor het eerst een ontwerp van strafwet waar de sodomie niet meer werd genoemd: hoewel iedereen beleed er afschuw voor te voelen, wonnen de liberale argumenten. Het ontwerp kende een opmerkelijk novum: voor het eerst was er sprake van een seksuele leeftijdsgrens die op 14 jaar werd gesteld – de jurisprudentie van die jaren stelde seks met kinderen beneden de 12 jaar gelijk aan verkrachting (Hekma 1987: 96-103).
 
De invoering van de cp in Nederland maakte opvallend genoeg geen einde aan de vervolging van sodomieten. Justitie gebruikte het artikel 330 van de cp over schennis van de openbare eerbaarheid aanvankelijk om door te gaan met wat ze voor 1811 deed en veroordeelde vaak op zeer arbitraire gronden zulke mannen op basis van dit artikel tot de maximale straf van één jaar opsluiting en een boete. Bij ‘heteroseksuele’ schennis van de openbare eerbaarheid werd meestal de minimumstraf van drie maanden opgelegd. Een zeer brede interpretatie van wat openbaar eigenlijk betekende, bood ruimte tot willekeur. Vanaf 1826 gold dat er alleen sprake was van schennis van de openbare eerbaarheid als mensen tegen hun wil geconfronteerd werden met seksuele gedragingen van anderen (Hekma 1989, Van der Meer 1995). Dit soort processen nam daarna eerst af om aan het eind van de negentiende eeuw weer sterk toe te nemen. Vervolging wegens schennis van de openbare eerbaarheid – artikel 239 volgens het nieuwe Nederlandse Wetboek van Strafrecht – trof toen vooral mannen die publieke seks met elkaar hadden en in mindere mate heterostellen en ook exhibitionisten.
 
In 1886 kwam er een nieuw Nederlands Wetboek van Strafrecht. Tijdens het opstellen van dat wetboek is nog wel gesproken over de vraag of homoseksueel gedrag opnieuw strafbaar moest worden gesteld zoals gebeurd was bij de nieuwe strafwet in Duitsland van 1871, maar de liberale wetgever vond dat de staat halt moest houden bij de voordeur en vond het middel van strafbaarstelling erger dan de kwaal. Vervolging leidde tot onnodige onrust en ontwrichting van gezinnen. Ontucht zoals verkrachting of schennis van de openbare eerbaarheid kon zonder onderscheid naar geslacht of seksuele voorkeur vervolgd worden op basis van andere artikelen. Wel werd er voor het eerst in artikel 247 een duidelijke leeftijdsgrens ingevoerd die bij 16 jaar kwam te liggen hoewel eerst nog aan 14 jaar was gedacht. De nieuwe wetgeving kwam op een moment dat Europa en Nederland in een stroomversnelling raakten. Hier kwam de verzuiling op en begonnen liberalen het af te leggen tegen de nieuwe Christelijke partijen die een nieuwe moraal en strengere zedenwetten voorstonden. Tevens was er een zedelijkheidsoffensief aan de gang dat zich vooral richtte op de volksklassen.
 
Op seksueel gebied waren belangrijke doelen de bestrijding van anticonceptie en prostitutie maar daar kwamen in de loop der tijd andere doelen bij zoals bestrijding van pornografie en homoseksualiteit. Deze ontwikkelingen leidden uiteindelijk tot een verscherping van de zedenwetten in 1911. Verschillende politici met voorop Abraham Kuyper als premier hadden herhaaldelijk in de Kamer geageerd tegen de ‘zonden van Sodom’.

    1911: artikel 248bis
Precies honderd jaar na 1811, en dus nu honderd jaar geleden keerde het tij. Toen loodste de katholieke minister van justitie E.R.H. Regout artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht als onderdeel van een algehele herziening van de zedenwetgeving door Tweede en Eerste Kamer.
 
Dit artikel stelde ontucht van een meerder- met minderjarige van hetzelfde geslacht strafbaar, terwijl voor heteroseksueel verkeer de leeftijdsgrens zestien jaar bleef:

De meerderjarige die met een  minderjarige van hetzelfde geslacht, wiens meerderjarigheid hij kent of redelijkerwijs moet vermoeden, ontucht pleegt, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaar.
 
Hoewel straffen in de praktijk zelden hoger waren dan een jaar, bracht de hoogte van de maximumstraf automatisch preventieve hechtenis met zich mee. Na honderd jaar strafvrijheid had Nederland weer een antihomoseksueel wetsartikel. Later bracht ook de oorlog tijdelijk verandering. Kort na het begin van de bezetting legden de Duitsers een verordening (vo 40/81) op die alle homoseksuele gedrag van mannen strafbaar stelde. Direct na de bevrijding werd die buiten werking gesteld. Artikel 248bis is in 1971 afgeschaft.
 
De herziening van het Wetboek van Strafrecht door Regout was voorbereid door zijn voorganger A.P.L. Nelissen die in 1910 om gezondheidsredenen terugtrad. In het voorstel van Nelissen was 248bis een algemeen artikel dat zowel heteroseksuele als homoseksuele verleiding van minderjarigen voor geld of goed strafbaar beoogde te stellen. Het was dus van een geheel andere aard dan het artikel dat zijn opvolger aan het parlement presenteerde. Volgens Regout ging ook zijn versie van 248bis over verleiding, maar de zijne vereiste alleen bewijs voor het feitelijke seksuele contact. Verleiding werd daarbij als vanzelfsprekend aangenomen. Hij verzuimde het geheel herziene artikel opnieuw aan de Raad van State voor te leggen. 248bis is om die reden als het Koekoeksei van Regout de geschiedenis ingegaan. Volgens tegenstanders beoogde hij homoseksueel gedrag uit en om zichzelf strafbaar te stellen en was 248bis slechts een eerste stap. Tegenstanders van het wetsartikel waren niet alleen in sociaaldemocratische en liberale maar ook in orthodoxe hoek te vinden. De leider van de Christelijk Historische Unie (later opgegaan in het cda) A.F. de Savornin Lohman vond dat wetgeving zoals die met betrekking tot schennis van de openbare eerbaarheid voldoende middelen bood om homoseksuele ontucht te bestrijden zonder het onderwerp bij name te noemen. Regouts artikel 248bis bezoedelde het Wetboek van Strafrecht omdat het homoseksualiteit expliciet ter sprake bracht. Het oorspronkelijke artikel van Nelissen werd als 248ter achter 248bis gevoegd (en leidde zelden tot vervolging). Hoewel liberalen en sociaaldemocraten tegen artikel 248bis stemden, gingen ze wel akkoord met andere wetsartikelen en onderstreepten sommigen van hen dat ze niet anders dan Christelijke Kamerleden gedreven werden door hoge morele gevoelens.
 
Artikel 248bis heeft veel leed berokkend. Toch schreef de historicus Jan Rogier (1966) dat de homobeweging Regout wel dankbaar mocht zijn: artikel 248bis vormde kort na invoering de directe aanleiding voor de oprichting van de eerste organisatie voor homorechten in Nederland, het nwhk. Initiatiefnemer was Jhr. mr. Jacob Anton Schorer die daarbij steun kreeg van de artsen Lucien S.A.M. von Römer en Arnold Aletrino en de schrijver M.J.J. Exler – alle vier bekend vanwege hun geschriften over homoseksualiteit. Maar het Komitee was vooral het werk van Schorer die tot het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog met minimale middelen voor afschaffing van 248bis streed, in persoonlijke zaken bemiddelde en in woord en geschrift voorlichting aan de goegemeente verschafte. Hij had zich bij de oprichting van zijn Komitee ten doel gesteld de stilte die er volgens hem over het onderwerp heerste te doorbreken. De oprichters van het nwhk waren niet de enigen die artikel 248bis bestreden. Ook dominee Hubert Jan Schouten schreef onder het pseudoniem mr. G. Helpman verschillende brochures waarin hij opkwam voor homorechten (van Lieshout 1992). Zelf kwam hij kort na aanvaarding van het artikel in het vizier van de justitie, publiceerde daarover opnieuw een pamflet maar werd uiteindelijk niet vervolgd (zie de bijdrage van Snijders en van Delden). Van de hand van romancier J.H. François verschenen anoniem Open brief aan hen die anders zijn dan de anderen (1916) en onder het pseudoniem Charley van Heezen twee homoromans – een genre dat na 1911 enige opgang maakte (Komrij 1980: 246-83). De journalist A.J. Luikinga publiceerde onder het pseudoniem Commutator een boek ter verdediging Homosexualiteit (1927) nadat hij eerder de homoseksuele zaak had uitgelegd in De Socialistische Gids van februari 1919.
 
Sommige tegenstanders van 248bis, zoals hoogleraar strafrecht D. Simons en chu politicus D.J. de Geer die in zijn negatieve oordeel de Savornin Lohman volgde, hadden zich in aanloop naar de behandeling van het wetsvoorstel bezorgd getoond dat homoseksuelen zich na aanvaarding, net als in Duitsland, zouden gaan organiseren en dat er veel meer over homoseksualiteit geschreven en gesproken zou gaan worden. Hun zorgen zijn bewaarheid. Debatten binnen en buiten het parlement in 1911, pamfletten en romans, én – ironie van de geschiedenis – de luidruchtige bestrijding van Schorer door de Rooms Katholieke kerk hebben homoseksualiteit onder de aandacht van een veel groter publiek gebracht dan hij zelf met zijn beperkte middelen ooit had kunnen bereiken. Zedenschandalen, debatten in kranten en tijdschriften, bellettrie, wetenschappelijke artikelen, boeken, brochures, hoog oplopende politieke spanning rond de aanhouding van mr. L.A. Ries in 1936 (zie de bijdrage van Wessel Bouman), bevestigden de bedenkingen van Simons en De Geer. Een katholiek artsencongres in 1939 in Nijmegen over Het homoseksuele vraagstuk dat zijn ‘propaganda’ veroordeelde, zag Schorer als een groot succes. Datzelfde jaar publiceerde Benno Stokvis’ De Homosexueelen, waarin de auteur met de hulp van Schorer 35 autobiografieën van mannen en vrouwen had verzameld.
 
Het was de eerste coming-out bundel in Nederland en is ook in internationaal perspectief een uniek document. Twee bijdragen behandelen in summiere bewoordingen contact met de politie. Het nwhk ondervond veel weerstand maar kon zich ook in de nodige medestanders verheugen zoals de vele ondertekenaars van haar petitie die vermeld stonden in de nwhk-brochure Wat iedereen behoort te weten: criminoloog W.A. Bonger, letterkundigen Frans Coenen, Marcellus Emants en Herman Heijermans, socialist Frank van der Goes, architect H.P. Berlage. Naast verschillende Kamerleden, juristen en de communistische advocaat Stokvis lieten ook anderen zich publiekelijk kritisch uit over 248bis. De psychiater Dick Wiersma sprak in 1930 de minister van Justitie tot diens grote ongenoegen aan op de onrechtvaardigheid van artikel 248bis bij een bezoek aan een tbr-kliniek en de Amsterdamse rector-magnificus T.J. Stomps pleitte in zijn diesrede van 1935 voor afschaffing van het artikel. In 1929 was er sprake van een ongekend studenten- en collegiaal protest aan de Rijksuniversiteit Utrecht in de zaak van professor Keltische talen A.G. van Hamel (zie de bijdrage van Theo van der Meer).
 
De herziening van de zedenwetgeving markeert de verzuiling en de verheffing van christelijke partijen op het regeringspluche aan het begin van de twintigste eeuw. De weerklank en de effecten die het heeft gehad, laten zien hoe centraal de geschiedenis van homoseksualiteit is voor de algemene geschiedenis. Voor de Christelijke partijen waren de zedenwetten het duidelijkste middel om zich te onderscheiden van de liberalen die in de negentiende eeuw heersten. Zij namen het stokje over en maakten de twintigste eeuw tot het tijdperk waarin hun moraal de toon zette. Hun wetgeving representeert een botsing tussen traditie en moderniteit, tussen theologie en wetenschap, tegengestelde opvattingen over scheiding van kerk en staat en een conflict tussen liberale vrijheidsidealen en christelijke zendingsdrang. Het zedenoffensief heeft niet alleen voor homo-emancipatie in Nederland grote betekenis gehad, maar voor het hele seksuele leven. Het was op haar beurt een resultaat van culturele ontwikkelingen in die tijd zoals een verlenging van een periode van onschuld en adolescentie en een uitstel van volwassen seksualiteit.
 
Regouts opvattingen over oorzaken van homoseksualiteit pasten in  eeuwenoude theologische vertogen. Overprikkeling van het gemoed en gebrek aan of verlies van controle over lichamelijke affecten zou mannen naar de morele afgrond voeren waaruit geen weg terug was. Eenmaal op het verkeerde pad zou het op seksueel gebied van kwaad tot erger gaan. Vooral minderjarige jongens waren kwetsbaar omdat ze  nog onvoldoende zelfbeheersing aan de dag legden. Homoseksuelen hadden het speciaal op hen voorzien en daardoor greep homoseksualiteit – vooral in steden – om zich heen. Jongens werden door verleiding homoseksueel. De afschaffing van artikel 248bis in 1971 volgde op de publicatie van het zogeheten Speyer-rapport dat stelde dat niemand homoseksueel werd door homoseksuele contacten, integendeel, zulke ervaringen konden jongeren helpen bij ontdekking en aanvaarding van hun seksuele voorkeur.
 
Hoewel het artikel ook seksuele contacten tussen meerder- en minderjarige vrouwen strafbaar stelde, zijn slechts 50 vrouwen ooit om deze reden voor de rechtbank gedaagd. Tijdens de parlementaire behandeling van het artikel in 1911 stelden Regout en medestanders dat meisjes geen extra bescherming tegen mannen behoefden: minderjarige meisjes boven de zestien die seksuele contacten met meerderjarigen onderhielden, deugden sowieso niet. Desalniettemin bevestigde Regout op een vraag uit de Kamer dat homoseksuele omgang met minderjarige meisjes wel onder de wet viel.
 
Uit alles blijkt evenwel dat het hem voornamelijk om bescherming van jongens te doen was. Schorer hing negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse wetenschappelijke theorieën aan die het bestaan van een derde sekse veronderstelden.
 
Al in de baarmoeder ontstonden tussenvormen tussen man en vrouw. De biologie bepaalde wie men qua sekse was en ook de aard van de verlangens die mensen koesterden. Anima muliebris in corpore virili inclusa, ofwel een homoman was een vrouwenziel in een mannenlichaam en representeerde een Zwischenstufe op een continuüm tussen man en vrouw die naar een complementaire wederhelft verlangde, naar een mannenziel in een mannenlichaam ofwel een hetero. Lesbische vrouwen hadden op hun beurt een mannenziel in een vrouwenlichaam en verlangden naar een gewone heteroseksuele vrouw. Regout en Schorer hingen respectievelijk een universalizing en minoritizing theorie aan. Volgens Regout kon iedereen homoseksueel worden; in Schorers opvattingen was homoseksualiteit het onomkeerbare kenmerk van een minderheid van mensen die daar zelf niet voor verantwoordelijk kon worden gesteld. Volgens von Römers onderzoek ging het om 2% van de bevolking. Met zelfbeheersing of verleiding had het niets te maken. Jongeren waren volgens Schorer op hun zestiende seksueel volwassen, wisten dan wat ze wilden en hoefden niet specifiek beschermd te worden.
 
De invoering van 248bis had ook te maken met specifieke aspecten van de toenmalige homoseksuele subcultuur. Jongensprostitutie kwam meer voor dan tegenwoordig: veel jongens en jonge mannen zoals dienstplichtige soldaten waren voor een paar kwartjes beschikbaar voor homoseks. Kort voordat de Kamer de debatten over de herziening van de zedenwetgeving opende, had de Amsterdamse politie Adrianus Kakebeen, een notoire boosdoener die een rendez-vous gelegenheid voor mannen en minderjarige jongens in de Amsterdamse Pijp dreef, aangehouden. De minister liet daar snel een rapport over opstellen dat Kamerleden in een apart kamertje mochten inzien. Homoseksuele omgang tussen meerder- en minderjarigen was in die tijd vanzelfsprekender dan vandaag. Studies van Schorers mentor, de Duitse seksuoloog Magnus Hirschfeld (1914:281), lieten zien dat 45% van zijn meer dan 20.000 homoseksuele respondenten een voorkeur had voor jongens van 14 tot 21 jaar; 5% gaf de voorkeur aan prepuberale jongens. Net als in heterorelaties waren verlangens en idealen ten aanzien van homocontacten tot na de tweede wereldoorlog niet gericht op gelijkheid. Het was voor de betrokkenen zelfs maar de vraag of twee homoseksuelen verliefd op elkaar konden worden. Ideale relaties waren complementair waarbij partners verschilden qua klasse, leeftijd en/of gender. Schorer schreef in 1919 aan een vriend dat twee homoseksuelen alleen verliefd op elkaar konden worden als de een mannelijk en de ander vrouwelijk was. In dit licht moet ook het vooroorlogse vooral Duitse ideaal van de pedagogische eros gezien worden: een opvoedkundige relatie tussen een volwassen man en een jongen waarin erotiek nadrukkelijk een rol speelde. In Nederland kreeg het ideaal van de pedagogische eros gestalte in verhoudingen tussen oudere, meestal welgestelde mannen en minderjarigen die de rol van pleegzoon kregen toebedeeld zoals in het geval van de negentiende-eeuwse schrijver Johannes Kneppelhout en de omstreeks 1900 internationaal vermaarde kunstkenner Abraham Bredius. Hoewel niet gespeend van erotiek waren dergelijke relaties niet altijd seksueel van aard. De volkskundige Piet Meertens probeerde zich op een dergelijk ideaal te beroepen tijdens zijn proces in 1941 (zie de bijdrage van Theo van der Meer). Met artikel 248bis trof de wetgever een belangrijk onderdeel van de toenmalige homowereld.
 
In 1935 heeft de wetgever de zedenwetgeving op een aantal onderdelen aangescherpt. In de aanloop daar naartoe bepleitte de in 1932 opgerichte Nederlandse afdeling van de Wereldbond voor Sexuele Hervorming afschaffing van artikel 248bis. Benno Stokvis die in veel 248bis-zaken als advocaat optrad, publiceerde een brochure waarin hij argumenteerde voor verhoging van de algemene leeftijdsgrens in artikel 247 tot 18 jaar en afschaffing van 248bis.
 
Uiteraard bleven in 1911 naast 248bis artikelen 239 en 247 van kracht die konden worden gebruikt ter bestrijding van andere homoseksuele ontucht. Het is wel eens gebeurd dat na een aanhouding van een meerderjarige en een minderjarige op een openbaar toilet, de eerste werd vervolgd wegens 248bis en de minderjarige wegens schennis van de openbare eerbaarheid. De artikelen 248bis en 247 overlapten elkaar ten dele. Het laatste artikel verbood, ongeacht homo- of heteroseksualiteit, ontucht met jongeren onder de 16. Bij vervolging werd gewoonlijk het artikel gebruikt waarop de zwaarste maximum straf stond. Op overtreding van artikel van 247 stond een maximum van zes en op artikel 248bis vier jaar. Was er dus sprake van homoseksuele ontucht met iemand onder de 16 dan betrof de aanklacht meestal artikel 247, al leidde dat bijvoorbeeld in het geval van Jan Hanlo wel tot enige verwarring (zie de bijdrage van Hans Renders). In 1939 werd de Haagse politieverordening uitgebreid met het verbod langer dan vijf minuten op een urinoir te verblijven, een artikel dat andere steden in de loop der jaren overnamen (Amsterdam nog in 1955) en dat tegen homoseksuele contacten was gericht. Lesbiennes hadden te maken met een ‘pantalonverbod’ (zie het artikel van Schuyf).
 
Tot 1971 zijn minstens 5000 mannen en 50 vrouwen vanwege artikel 248bis voor de rechtbank verschenen en ongeveer de helft van hen is veroordeeld. Bekende en vooraanstaande Nederlanders zoals de dichters P.C. Boutens, Willem de Mérode, Ernst Groenevelt, Joh. C.P. Alberts en Hans Lodeizen, hoogleraar Keltische talen A.G. van Hamel, nrc journalist Adriaan Luijdjens, psychiater J.Ph. Tuyt, thesaurier-generaal L.A. Ries, volkskundige Piet Meertens, jurist Edward Brongersma ontsnapten niet aan verdenking en vaak ook niet aan veroordeling.
 
Ze ontkwamen in elk geval niet aan de gevolgen. In 1920 werd de dichter J.C. Bloem tot drie weken gevangenisstraf veroordeeld wegens schennis van de openbare eerbaarheid, terwijl hij ook vervolgd had kunnen worden op basis van artikel 248bis waarop een zwaardere straf stond. Hij heeft in zijn carrière als jurist niettemin de gevolgen van zijn veroordeling ondervonden (zie het artikel van Donker). Het aantal onbekende Nederlanders dat vervolgd is, was vele malen groter, maar behalve de straf zijn andere gevolgen die hun veroordeling gehad heeft moeilijk te traceren. Vele veroordeelden verhuisden kort na het uitzitten van hun straf, in de periode voor de oorlog soms helemaal naar Nederlands-Indië. Uit de artikelen in deze bundel blijkt dat veroordeling of alleen contact met de politie tot problemen in de sfeer van familie, vriendenkring, buurt en werk kon leiden.
 
Vervolging wegens overtreding van artikel 248bis stond aanvankelijk op een laag pitje. Kort na de invoering, tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), kreeg de Nederlandse justitie het te druk met wijdverspreide smokkel- en zwarthandelpraktijken. In 1920 schoot door een homoseksueel zedenschandaal in Den Haag het aantal veroordelingen opeens omhoog. Daar zijn toen 35 mannen (van wie 30 op één dag) gevonnist wegens overtreding van artikelen 248bis en 247.
 
Het was duidelijk dat men na vier jaar mobilisatie de teugels wilde aanhalen. Nadien groeide het jaarlijks aantal zaken in vergelijking met de jaren tussen 1911 en 1920 sterk. In 1928 werden na jaren van debatteren de zogeheten psychopatenwetten ten uitvoer gelegd. Individuen die niet verantwoordelijk konden worden gehouden voor misdrijven die ze gepleegd hadden en bij wie de kans op recidive volgens forensisch psychiaters groot was, konden vanaf toen door de rechtbank ter beschikking van de regering (tbr – nu tbs) worden gesteld. Ze moesten gewoonlijk eerst een straf uitzitten en werden dan in speciale klinieken opgenomen. Uiteindelijk kregen vooral zedendelinquenten die al gerecidiveerd hadden en meestal ontucht met jongeren onder 16 jaar (artikel 247) hadden gepleegd tbr opgelegd. Het betrof vaak individuen die tegenwoordig onder termen als long stay zouden vallen. In een minderheid van tbr zaken ging het om mannen die wegens artikel 248bis zijn veroordeeld, maar precieze aantallen zijn niet bekend. Een van de allereerste mensen in Nederland die ter beschikking van de regering is gesteld, was een van de latere coc-oprichters Han Diekmann, die echter al na een jaar uit de kliniek ontslagen werd omdat hij volgens de behandelende psychiater die niets van artikel 248bis moest hebben, niet ‘crimineel krankzinnig’ was.
 
tbr-klinieken boden tot ver in de jaren vijftig voornamelijk arbeidstherapie (gewoon hard werken), maar vanaf 1938 stemde de regering onder druk van vooral psychiaters en juristen in met ‘vrijwillige’ castratie van tbr-verpleegden, bedoeld om hen te ‘genezen’ van hun ‘ziekte’ waarvan men de oorzaak vond in de klieren. Tussen 1938 en 1968 zijn ruim 400 tbr-verpleegden in Nederland chirurgisch gecastreerd: hun testikels werden verwijderd. De meeste van deze castraties werden uitgevoerd tussen 1945 en 1955; vooral na 1960 zakte het aantal snel. Ongeveer 5% betrof mannen die wegens artikel 248bis veroordeeld waren. In 75% van de castratiegevallen ging het om personen die veroordeeld waren wegens artikel 247. ‘Homo-’ en ‘heterozaken’ hielden elkaar bij dit artikel in evenwicht hoewel een groot overwicht van de laatste in de verwachting ligt. In publicaties over castratie maakte men zeker tot in de jaren vijftig geen onderscheid tussen homoseksualiteit en pedofilie, zodat de indruk wordt gewekt dat 40% van de gecastreerden homoseksuelen waren. In de castratiepraktijk werd vaak de indruk gewekt dat het de bedoeling was mensen van hun homoseksualiteit te genezen.
 
Hoewel de verwarring daarover groot was – onder verpleegden zo goed als onder psychiaters – had de ingreep wel effect op libido en potentie, maar niet op erotische oriëntatie. Daarnaast had castratie ernstige psychologische en fysieke bijeffecten zoals borstgroei, obesitas en osteoporose. (Van der Meer, 2009)
 
Castratie is in Nederland nooit bij wet geregeld en kon daarom in principe niet door rechtbanken worden opgelegd. De regering wilde vermijden dat castratie kon worden uitgelegd als straf. Delinquenten die hoopten door castratie een veroordeling te ontlopen, dienden hoe dan ook vervolgd te worden en hun straf uit te zitten. Eerste Kamerlid en latere pleitbezorger van de pedofiele zaak, Edward Brongersma, zag er mogelijk daarom vanaf (zie de bijdrage van Westerhout). Ze konden zich desgewenst na ontslag uit de gevangenis of tijdens hun tbr laten opereren. In het laatste geval moest de minister van Justitie toestemming verlenen. Een onbekend aantal mannen heeft zich buiten justitie om – soms op aanraden van een pastor of psychiater – aan castratie onderworpen, vaak om aanvaringen met de wet te voorkomen. Castratie van vrouwen – ovarectomie – anders dan om puur medische reden was zeer omstreden, maar is in Nederland buiten het juridisch apparaat om een enkele keer op lesbische vrouwen toegepast. Volgens internationale studies had castratie van vrouwen om juridische of psychiatrische reden geen enkele zin.
 
Juist een artikel als 248bis lokte soms omvangrijkere schandalen uit zoals in 1920 in Den Haag. Sommige trokken alleen lokaal de aandacht, maar andere veroorzaakten commotie op nationale schaal, zoals de aanhouding van thesaurier-generaal Ries in 1936. Hoewel beschuldigingen tegen hem afkomstig waren van een fantast en hij na een paar weken werd vrijgelaten, ontsloeg de regering hem en stemde de meerderheid van de Tweede Kamer daar na een emotioneel debat mee in. Het grootste zedenschandaal vanwege homoseksuele omgang met minderjarigen deed zich in 1938 en 1939 op basis van een  gelijksoortig strafwetsartikel in Nederlands-Indië voor, waarover de Nederlandse pers uitvoerig berichtte. Daar zijn toen meer dan 200 mannen vervolgd en veroordeeld (zie bijdrage van Bloembergen). Hoewel Schorer er nooit is geweest, werd hij in officiële rapporten en in de pers als de aanvoerder van een groep afgeschilderd die verantwoordelijk was voor wat in de Gordel van Smaragd minderjarigen werd aangedaan. Anders dan vaak gedacht wordt, zijn homo’s in Nederland tijdens de bezetting nauwelijks vervolgd, al had de bezetter daar wel plannen voor. Er zijn iets meer dan 100 zaken bekend van mannen die veroordeeld zijn op grond van de Duitse verordening terwijl het aantal 248bis-zaken tijdens de oorlogsjaren halveerde in vergelijking met de vooroorlogse jaren. Onmiddellijk na de oorlog schoten de cijfers enorm omhoog.
 
Het grootste aantal rechtszaken wegens artikel 248bis heeft zich tussen 1945 en 1965 voorgedaan. Behalve de vijfduizend mensen die daadwerkelijk strafrechtelijk vervolgd zijn wegens overtreding van artikel 248bis, is van veel meer personen wegens dit artikel proces-verbaal opgemaakt. Vanaf de eerste wereldoorlog kregen grote steden gespecialiseerde afdelingen zedenpolitie. Die hielden kaartsystemen bij met de namen van mensen van wie de politie aannam of wist dat ze homoseksueel waren. Uit archieven van de Haagse zedenpolitie blijkt dat de politie soms werkgevers en hospita’s informeerde over mensen die in het kaartsysteem zaten. Tijdens het zedenschandaal in 1920 is door Schorer en anderen geprotesteerd tegen zulke onwettige politiemethodes. Doordat veel mensen slecht geïnformeerd waren over hun rechten en over wat nu wel of niet strafbaar was, kon de politie iedereen – verdacht of niet – intimideren en schrik aanjagen. Afschrikking is ten slotte een van de wezenskenmerken van vervolging. In zijn roman Het Masker (1922: 165) die tijdens de golf van aanhoudingen twee jaar eerder in Den Haag speelde, schetst Charley van Heezen hoe mensen zich beangst afvroegen wie de volgende arrestanten zouden zijn: ‘ook degenen, die wisten op geenerlei wijze in de zaak betrokken te kunnen worden, hadden het gevoel, dat het Damocles-zwaard, toch steeds hunne hoofden bedreigende, nu wel aan heel dunnen draad, al te onbehagelijk dichtbij hing.’
 
Afgezien van feitelijke vervolging heeft artikel 248bis homo’s en lesbo’s in Nederland en ook de homobeweging op vele manieren parten gespeeld. Voor de oorlog was men aangewezen op vriendenkringen, huiskamerbijeenkomsten en enkele speciale cafés die – als de politie daar weet van had – scherp in de gaten werden gehouden. Pogingen om in 1919 een Rotterdamse afdeling van Schorers nwhk op te richten die vooral ontmoetingen wilde organiseren, heeft de zedenpolitie wegens mogelijke aanwezigheid van minderjarigen in de kiem gesmoord.
 
Zoiets gebeurde opnieuw in 1932 in Amsterdam toen de makers van een nieuw homoblad Wij een vereniging wilden opzetten vanuit de Empire-bar. Hier maakte een politieraid een einde aan beide initiatieven. Vriendenkringen kregen tijdens partijtjes met invallen te maken en vooral aanwezige minderjarigen ondervonden de gevolgen. De politie stelde hun ouders op de hoogte en er is weinig fantasie voor nodig om te bedenken wat dat voor hen betekende. Tijdens de oorlog gingen deze controles gewoon door: ook toen hebben zich enkele beruchte invallen voorgedaan, die vooral minderjarigen hebben geraakt.
 
De rol van minderjarigen die beschermd moesten worden was zeer wisselend. Er waren minderjarigen die een liefdesrelatie hadden en seksuele contacten onderhielden, en op het moment dat één van hen volwassen werd kon hij met de politie in aanraking komen en veroordeeld worden. Omdat het bewijs meestal afhankelijk was van een bekentenis, liep het soms heel anders af. Een jongen die een relatie met zijn leraar onderhield en hem eeuwig dankbaar zou blijven vanwege de culturele bagage die hij opdeed, hield zijn kaken stijf op elkaar toen zijn geliefde werd gearresteerd op verdenking van ontucht. Hij bleef zwijgen ook nadat de agenten hem valselijk meedeelden dat zijn partner was doorgeslagen en hun seksuele relatie had bekend. Andere mannen zoals Ries kwamen in de problemen door minderjarigen die eerder doortrapt dan onschuldig waren.
 
Op andere manieren ondervonden homoseksuele en lesbische minderjarigen tot in de jaren zestig de gevolgen van artikel 248bis. Terwijl het vooroorlogse nwhk de nadruk had gelegd op bestrijding van artikel 248bis, kreeg het coc in toenemende mate andere prioriteiten en was het in de jaren zestig vooral beducht dat de kwestie van 248bis eigen erkenning van overheidswege in de weg stond. Jongeren kregen niet alleen geen toegang tot het coc en konden geen lid worden, maar het coc deed ook niets om hen via informatievoorziening op weg te helpen. Uiteindelijk leidde het ertoe dat in de tweede helft van de jaren zestig in verschillende steden jongerensociëteiten zijn opgericht. Studentenwerkgroepen activeerden homoseksuele en lesbische jongeren en dwongen het coc uit zijn benauwde schuilhoek (zie de bijdrage van Swiebel).
 
Het woord pedofilie werd al voor 1900 gebruikt voor relaties met prepuberale kinderen, maar zelden maakte men voor de Tweede Wereldoorlog verschil tussen homoseksualiteit en pedofilie, ook niet in psychiatrische en juridische geschriften. Het coc maakte evenmin een dergelijk onderscheid. De bladen van de vereniging erotiseerden tot in het begin van de jaren vijftig tamelijk openlijk jonge jongens. Vanaf het begin van de jaren vijftig maakten psychiaters een onderscheid tussen homoseksualiteit en homoseksuele pedofilie; seksuele relaties van mannen met pre/puberale meisjes noemden zij nog geen pedofilie. Seksuele contacten van vrouwen met jongens en soms meisjes die het ‘op een oude fiets leerden’ (Sax & Deckwitz 1992) waren voor de seksuele revolutie niet ongebruikelijk maar verdwenen daarna geheel uit beeld in die mate dat het nu ondenkbaar is geworden.
 
Vanaf de vroege jaren vijftig was er in coc-kringen sprake van een groeiend ongemak over mannen die seksuele contacten met minderjarigen zochten. Weliswaar bleef de organisatie de afschaffing van 248bis bepleiten, omdat het artikel symbool was voor rechtsongelijkheid en gebaseerd was op achterhaalde ideeën over het ontstaan van homoseksualiteit, maar binnenshuis voltrok zich een scheiding der geesten. Mannen die zich als pedofiel beschouwden zoals Edward Brongersma en Frits Bernard droegen zelf bij aan die scheiding. In het coc blad Vriendschap publiceerden zij vanaf de jaren vijftig met regelmaat artikelen die verschillen tussen homoseksuelen en pedofielen benadrukten. Bernard richtte in 1959 de op pedofiele literatuur gerichte uitgeverij Enclave op. Rond 1963 kwamen beide voorvechters van pedofiele emancipatie binnen het coc op een zijspoor terecht. Er ontstond een onderscheid tussen mannen die in jongens en die in andere mannen waren geïnteresseerd.
 
Terwijl het met de waardering van pedofilie in de volgende decennia en vooral na 1980 bergafwaarts zou gaan, maakte homoseksualiteit juist een sterke opwaartse beweging. Protestantse en katholieke psychiaters zoals F.J. Tolsma en Cees Trimbos ventileerden rond 1950 nog zeer negatieve ideeën over homoseksualiteit, maar in 1960 waren hun morele oordelen juist positief geworden. Ze waardeerden nu homorelaties en al in 1956 had Tolsma vastgesteld dat jongens niet door verleiding homoseksueel werden. Daarmee haalde hij openlijk en duidelijk de ideologie die ten grondslag lag aan artikel 248bis onderuit. Dertien jaar later zou het Speyer-rapport deze bevinding bevestigen waarmee elke grond onder de specifieke strafbaarstelling wegviel (Tolsma 1957, Oosterhuis 1992, Bos 1994).
 
Eind jaren zestig namen organisaties van homoseksuele studenten het voortouw in de strijd tegen 248bis en organiseerden ze op 21 januari 1969 de eerste homodemonstratie op het Haagse Binnenhof. Zij verdedigden de belangen van jonge homo’s en lesbo’s die voor hun 21ste levensjaar geen toegang tot de homowereld kregen en zeker niet die van pedofielen. Laatstgenoemden vonden nadien eerder onderdak in de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (nvsh) dan in het coc. Tot begin jaren tachtig bestond het gevoel dat pedofielen in het voetspoor van homoseksuelen zouden volgen en konden de ideeën van Brongersma op een warm onthaal rekenen onder liberale en linkse Nederlanders. Uiteindelijk liep het streven naar pedofiele emancipatie in de jaren tachtig op de klippen toen media zich op schandalen wierpen zoals dat van Oude Pekela waar tientallen jongeren seksueel misbruikt zouden zijn en studies over het voorkomen van incest en misbruik enorme publiciteit genereerden.
 
In de storm van de seksuele revolutie gingen veel oude ideeën over seksualiteit ten onder en kwamen er nieuwe naar voren. Het ideaal van seksuele gelijkheid waar homo’s nog beter aan konden voldoen dan hetero’s omdat hun relaties niet zo’n duidelijk sekse-onderscheid kennen, bevorderde de homo-emancipatie. Het opheffen van velerlei taboes zoals op overspel, homoseksualiteit, pornografie en prostitutie leidde tot afschaffing van verschillende wetten. Artikel 248bis was een van de eerste slachtoffers van de nieuwe moraal en legde in 1971 het loodje. Homoseksualiteit was een vanzelfsprekende voorkeur geworden en niet langer een gevolg van verleiding. Homoseksualiteit kon in toenemende mate normaal worden. In de Tweede en Eerste Kamer hoefde in 1971 niet lang gesproken te worden over afschaffing van het artikel omdat niemand meer geloofde dat mensen homoseksueel werden door verleiding. Alleen de kleine Christelijke partijen (gpv en sgp) en de zogeheten Boerenpartij stemden ertegen. De grote Christelijke partijen kvp, arp en chu (nu cda) hadden althans op dit punt een draai van 180 graden gemaakt.
 
    2011: gelijkheid voor de wet
Honderd jaar na de invoering van artikel 248bis en veertig jaar na de afschaffing daarvan, kan van rechtsongelijkheid tussen homo- en heteroseksuelen niet meer gesproken worden. Niet in het strafrecht en niet in het burgerlijk recht. Het huwelijk is opengesteld voor paren van gelijk geslacht en mocht er in regelgeving verschil gemaakt worden tussen homo’s en hetero’s, dan is dat onwettig en kunnen de benadeelden hun beklag doen bij instanties zoals de Commissie Gelijke Behandeling. Maar met de gelijke juridische behandeling is er nog geen sprake van gelijke sociale behandeling. Discriminatie tiert nog welig in gezinnen, op scholen. De geestelijke gezondheid van homo’s en lesbo’s blijft achter bij die van hetero’s (Keuzenkamp 2010). Zowel overheid als homobeweging maakt zich grote zorgen over antihomogeweld op  straat. Zulke discriminatie heeft ertoe geleid dat geweldsmisdrijven tegen lhbt’s (lesbiennes, homo’s, biseksuelen en transgenders) binnen de marges van bestaande strafwetgeving zwaarder bestraft kunnen worden.
 
De aandacht is intussen verschoven van homoseks naar andere terreinen van seksualiteit zoals seksuele contacten van en met meisjes en jongens onder de 16 jaar die ongewenst zouden zijn, pornografie en prostitutie. De recente discussie over seksualisering had vooral betrekking op ‘onschuldige’ meisjes die door lover boys in de prostitutie zouden verdwijnen, die belaagd werden op internet door al te begerige mannen of die juist zelf te seksueel actief waren en voor een breezer of een andere kleinigheid seks met mannen hadden. Als je de media moet geloven, en daar is soms sprake van regelrechte ‘morele paniek’, plegen vaders, broers, ooms, neven incest vooral met jonge, vrouwelijke familieleden. Eerwraak volgt dezelfde gender- en leeftijdslijnen met mannen als daders en vooral meisjes als slachtoffer. Jongens lijken juist het slachtoffer te worden van mannelijke pedofielen die niet tot de familie behoren. Vrouwenhandel is net als uitbuiting in de prostitutie volgens de media meest een zaak van buitenlandse of allochtone mannen. Opwinding daarover is overigens niet beperkt tot Nederland.
 
Hier heeft de prostitutie na de legalisering in 2000 – toen even uniek als het homohuwelijk van 2001 – haar slechte reputatie behouden in die mate dat de liberalisering vooral heeft geleid tot inperking en strengere regulering.
 
Een kortdurend experiment (1992-2002) om seks van volwassenen met jongeren tussen de 12 en 16 jaar tot een klachtdelict te maken – het was alleen strafbaar als er een klacht van de jongere, zijn of haar ouders of de Kinderbescherming was – werd al snel weer ongedaan gemaakt. De zorg om de seksueel onschuldige puber won het van het idee van de zelfbewuste tiener, een erfenis van de seksuele revolutie.
 
De meest recente stap om jongeren te ‘beschermen’ is een voorstel tot verhoging van de beschermde leeftijd in de seksindustrie – naast prostitutie ook pornografie – van 18 naar 21 jaar. Zedenmisdrijven zijn nu vooral ‘heteroseksueel’, alleen bij pedofilie lijkt het om mannen te gaan die het met jongens doen. Dat mocht in het verleden heel homoseksueel klinken, nu is het de norm geworden een scherp onderscheid te maken tussen pedo’s en homo’s. Wat eens op één hoop werd gegooid, zijn andere mensen en andere groepen geworden. Evenals hun mannelijke soortgenoten zijn lesbiennes bij deze zedenmisdrijven vrijwel nergens te bekennen. Alleen in het gothic film genre komen lesbische misdadigers voor die moorden plegen, maar dat gebeurt vooral op het scherm en zelden op straat.
 
Een evident probleem van de hoge leeftijdsgrenzen in de strafwet betreft seksueel actieve en zelfbewuste jongeren. Het raakt vooral homoseksuele jongens en lesbische meisjes van wie de coming out tegenwoordig steeds vaker voor het zestiende jaar valt: meestal ergens tussen het dertiende en zestiende jaar maar soms al ver daarvoor. Hen treft dezelfde kwestie als waar jongeren in het tijdperk van 248bis mee te maken hadden. Zij krijgen geen toegang tot de homowereld, of het nu om kroegen, clubs of internetsites gaat en blijven overgeleverd aan heteroseksuele instituties zoals gezin, school en sportclub. Indertijd begon het recht op eigen homoleven in het 21ste levensjaar, nu op het zestiende. Voor te veel jongeren is dat te laat.
 
De homo-emancipatiestrijd op het terrein van wetten mag gestreden zijn, het is een interessante vraag of bij politie en rechtbank alle vooroordelen wel zijn verdwenen en of algemene zedenmisdrijven zoals openbare schennis der eerbaarheid of ontuchtige handelingen met jongeren onder de 16 jaar op dezelfde wijze worden vervolgd en bestraft in het geval van mannen en vrouwen, homo’s en hetero’s. Dat is een interessante vraag voor verder onderzoek want als in de samenleving vooroordelen voortleven dat homo’s vrouwelijk en seksueel gepreoccupeerd zijn, lijkt het onwaarschijnlijk dat politie en justitie daarvan verschoond blijven.
 
In de laatste 200 jaar is er grote vooruitgang geboekt voor lhbt’s die niet meer voor sodomieten, pederasten en tribades doorgaan. Homoseksueel gedrag is uit de strafwet verdwenen en homo’s en lesbo’s kunnen gewoon trouwen met een partner van hetzelfde geslacht. Het onderwerp wordt niet langer verzwegen in de media, eerder het tegenovergestelde. Toch blijven de schaduwen van het verleden spoken en is discriminatie niet meer de norm, maar homoseksualiteit is nog lang niet vanzelfsprekend geworden. Een strijd voor juridische gelijkstelling is gestreden in de 20ste eeuw, de strijd voor sociale  gelijkstelling is nog in volle gang. Waarbij een grote vraag is hoeveel ruimte er zal zijn voor diversiteit op het gebied van seks en gender, niet alleen voor homo’s maar ook voor andere seksuele varianten. ]]> Mon, 21 Nov 2011 16:08:43 +0100 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-10036476/Wijfjes-&-de-Jong-–-De-hoofdredacteur.html <![CDATA[Wijfjes & de Jong – De hoofdredacteur]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-10036476/Wijfjes-&-de-Jong-–-De-hoofdredacteur.html DE HOOFDREDACTEUR
Over ondernemend leiderschap in de journalistiek
Huub Wijfjes & Bas de Jong (redactie)
 
AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-38-7, 293 pp., rijk geïllustreerd, paperback, € 20,00)
---
 
Eens was de hoofdredacteur de onbetwiste leider in de journalistiek. Hij was de gerespecteerde rots in de branding die zijn krant veilig stelde voor onwenselijke druk op de inhoud. Maar zoals bij zoveel instituties verkruimelen ook het gezag en de statuur van de hoofdredacteur. De moderne hoofdredacteur speelt nu op vier speelvelden tegelijk: de redactie, de directie, de technologie en de verwachtingen van het publiek. Dat vraagt om een loods die in een stormachtig veranderend medialandschap een nieuwe en vaste koers kan houden en daar open over communiceert.
Hoe moet de moderne hoofdredacteur omgaan met directies en hun zakelijke verdienmodellen? Hoe krijgt hij redacties zover dat journalisten bedreigingen als uitdagingen gaan zien? Welke eigenschappen zijn daarvoor nodig?
Dit boek brengt beschouwingen en portretten samen van en over de moderne hoofdredacteur bij zowel print als radio, televisie en nieuwe media. Het is geen baan voor bange mensen, maar voor ondernemende mannen met visie en overtuiging. En voor een enkele vrouw, want met de emancipatie wil het nog niet erg lukken in dit metier.
 
Huub Wijfjesis als mediahistoricus en hoogleraar verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen en aan de Universiteit van Amsterdam.
Bas de Jong studeerde mediageschiedenis en geschiedenis van politieke cultuur en is verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen.
 
INHOUDSOPGAVE
 
Voorwoord - Pieter Sijpersma
 
Inleiding: De rollen van de hoofdredacteur
Huub Wijfjes en Bas de Jong
 
Deel 1: Hoofdredacteuren bij de pers
 
De context: De pers in de storm
Huub Wijfjes
 
Philippe Remarque, hoofdredacteur de Volkskrant
‘Journalisten zijn over het algemeen beroerde managers’
Klaske Tameling
 
Birgit Donker, tot juni 2010 hoofdredacteur nrc Handelsblad
‘Winstgevendheid is een waarborg voor onafhankelijkheid’
Laura van Dam en Bas de Jong
 
Barbara van Beukering, hoofdredacteur Het Parool
‘Ik ben soms een wolf in schaapskleren’
Servaas van der Laan en Josca Westerhof
 
Pieter Sijpersma, hoofdredacteur Dagblad van het Noorden
‘De hoofdredacteur is de representant van de lezer’
Tessa Cuperus en Huub Wijfjes
 
Annemieke Besseling, tot april 2011 hoofdredacteur Brabants Dagblad
‘Leidinggeven zit in mijn karakter, ik ben geen volgend iemand’
Servaas van der Laan en Josca Westerhof
 
Ulko Jonker, tot januari 2011 hoofdredacteur Het Financieele Dagblad
‘Ik heb ons niet altijd voldoende voorbereid op de digitale slag’
Klaske Tameling en Josca Westerhof
 
Jan Geert Majoor, hoofdredacteur HDC Media
‘Het is een hele dienstbare functie’
Maaike Piscaer
 
Bart Brouwers, tot januari 2010 hoofdredacteur Sp!ts
‘Ik ben er niet voor de krant van morgen’
Joëlla Angenent
 
Jan-Jaap Heij, hoofdredacteur De Pers
‘Journalistiek onafhankelijk? Zeer bewust op geen enkele manier’
Nicole Cordewener
 
Frits van Exter, hoofdredacteur Vrij Nederland
‘Een hoofdredacteur heeft veel bazen’
Dorien Vrieling
 
Arendo Joustra, hoofdredacteur Elsevier
‘Schrijven kun je overlaten aan redacteuren, het managen niet’
Dorien Vrieling
 
Erik van Gruijthuijsen, tot juli 2011 directeur/hoofdredacteur ANP
‘Het spanningsveld tussen journalistiek en zakendoen, dat maakt dit leven spannend en aangenaam’
Daan de Ridder
 
Marcel van Lingen, tot oktober 2011 directeur/hoofdredacteur GPD
‘Ik vind dat een journalistiek leider van een krant geen tijd zou móéten hebben om directeursfuncties te vervullen’
Daan de Ridder
 
Laurens Verhagen, hoofdredacteur nu.nl
‘Ga van je eigen kracht uit in plaats van hetzelfde te doen’
Herwin Thole
 
Deel 2: Hoofdredacteuren bij de omroep
 
De context: De omroep in woelig vaarwater
Huub Wijfjes
 
Hans Laroes, tot juli 2011 hoofdredacteur NOS Nieuws
‘Mijn lobbywerk is onvermijdelijkheid creëren’
Klaske Tameling
 
Harm Taselaar, hoofdredacteur RTL Nieuws
‘Als wij het niet goed doen, dan zeggen de kijkers: de groeten, we gaan naar iemand anders’
Nikki Beers
 
Carel Kuyl, hoofdredacteur Nieuwsuur
‘In Hilversum is altijd gedoe en discussie’
Klaske Tameling
 
Leo Hauben, hoofdredacteur L1
‘Een heerlijke hondenbaan’
Bas Steeman
 
Ton Mallo, tot januari 2011 hoofdredacteur Omroep Gelderland
‘Journalistiek gezien vind ik dat een medium een zelfstandige hoofdredacteur nodig heeft’
Sandra Postma
 
Paul van Gessel, hoofdredacteur BNR Nieuwsradio
‘Het is handig als je zelf in alle haarvaten het vak kent’
Marjolein Beernink
 
Typisch vrouwelijk of one of the boys?
Portret van de vrouwelijke hoofdredacteur
Josca Westerhof
 
Epiloog: Een journalistiek ondernemer
Huub Wijfjes en Bas de Jong
 
 
VOORWOORD
 
Hoe kun je een goede hoofdredacteur zijn? Dit boek geeft vele antwoorden op die vraag. Dat ene, doorslaggevende antwoord blijft uit. Het bestaat niet. Daarvoor zijn de omstandigheden waaronder hoofdredacteuren hun werk doen te verschillend en de tijden waarin we leven te wisselend. We vinden de regels uit terwijl we spelen.
De positie en functie van de hoofdredacteur bevinden zich op een kruispunt van allerlei krachten: de eisen die het dagelijkse nieuws stelt, economische en commerciële ontwikkelingen, technologische vernieuwingen, veranderende verlangens van het publiek.
Het gevaar daarvan is dat de hoofdredacteur en daarmee ook het medium dat hij of zij dient een speelbal wordt van al die bewegingen. Het hangt van de persoon van de hoofdredacteur zelf af of hij of zij juist sturing kan geven aan al die processen.
De hoofdredacteur moet flexibel en van alle markten thuis zijn tegenwoordig. Dat maakt het des te moeilijker om koers te houden. Er is maar één plek waar hij de strategie voor de lange termijn of de tactiek voor de vraag van de dag kan vinden.
Elk medium, commercieel of niet, heeft een ideële reden van bestaan.
Daarmee schuilt het richtsnoer van de hoofdredacteur dus in het nieuws zelf, of liever: in de opdracht die zijn of haar titel zich heeft gesteld. Begint met het nieuws en al het goede zal u worden toegeworpen.
 
Pieter Sijpersma,
voorzitter Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren
 
 
INLEIDING
 
DE ROLLEN VAN DE HOOFDREDACTEUR
Huub Wijfjes en Bas de Jong
 
De vraag die in deze bundel centraal staat is welke positie en functie de Nederlandse hoofdredacteur in het huidige medialandschap heeft. Het is een vraag die niet alleen kan worden beantwoord door te kijken naar het karakter van de journalistieke voorman. Een krachtige persoonlijkheid is vanzelfsprekend onmisbaar om gezag op de redactie en in de journalistieke broederschap te veroveren, maar ze krijgt pas echt gezag en waarde als er oplossingen kunnen worden gevonden voor drie grote vraagstukken:
de verhouding tot de redactie (de culturele en sociale kant als het ware), tot de directie (de economische kant) en de technologie (de innovatieve kant).
Op al die terreinen liggen prangende vragen op een antwoord te wachten. Is de hoofdredacteur bijvoorbeeld meer een verlengstuk geworden van de directie of nog steeds primair de leider van de journalistiek van zijn redactie?
En wat voor taken heeft een hoofdredacteur eigenlijk in het nieuwsproces en in het management van het mediabedrijf? Welke opvattingen heeft de moderne hoofdredacteur over zijn eigen taak, zijn vak, de journalistiek in het algemeen en de mediaorganisatie? Welke taakopvattingen, rolmodellen of managementstijlen zijn er eigenlijk te onderscheiden als het om hoofdredacteuren gaat?
Voor de journalistiek zijn het wezenlijk vragen. Want de hoofdredacteur was, en is in zeker opzicht nog steeds, het gezicht van de journalistiek. Zo trok Telegraaf-hoofdredacteur Sjuul Paradijs in februari 2009 hoogstpersoonlijk naar Hilversum om voor zijn lezers het recht op zendtijd bij de publieke omroep op te eisen. En hoofdredacteur van nrc Handelsblad Peter Vandermeersch verscheen in maart 2011 in tal van televisietalkshows en kranteninterviews om de overgang van zijn krant naar het tabloidformaat te verklaren; een kwestie die blijkbaar in het brandpunt van de journalistieke belangstelling stond.
 
Maar zo prominent staat een hoofdredacteur niet vaak in de schijnwerpers. Doorgaans is het een figuur die achter de schermen de verantwoordelijkheid draagt voor de inhoud van een krant, tijdschrift of omroepprogramma. In de groeiende wereld van de nieuwe media treden ook hoofdredacteuren op, maar daar is de functie nog niet erg herkenbaar. Wellicht omdat men daar ‘de journalistiek opnieuw aan het uitvinden is’,  inclusief de vraag wie aan zoiets leiding moet geven. Dat gebeurde ook toen aan het einde van de negentiende eeuw de moderne journalistiek werd ‘uitgevonden’ en de hoofdredacteur voor het eerst ten tonele verscheen. Sindsdien treedt hij (een vrouwelijke hoofdredacteur van een dagblad kennen we in Nederland pas sinds 2006) voor de onafhankelijkheid van de journalistiek in het strijdperk. Aan de ene kant werpt hij dammen op tegen de opdringende commercie en aan de andere kant houdt hij de steeds meer opdringende wensen van gezagsdragers en andere actoren in het nieuws op afstand. Maar hij moet ook zorgen dat de redactie alert en bij de tijd blijft, want nieuwe technologie zorgt voor constante uitdagingen die soms knagen aan het vertrouwde en conventionele.
En ook het publiek en de politiek stellen voortdurend andere eisen aan de manier waarop de krant wordt volgeschreven, het omroepprogramma of de website inhoud en vorm wordt gegeven en dus ook aan de manier waarop journalisten zich gedragen of zich uiten.
 
(…)
 
Onderzoek en opbouw
Het in dit boek samengebrachte onderzoek heeft als doel antwoorden te vinden en daarmee, net zoals Bibeb dat vijftig jaar eerder deed, een stand van zaken op te nemen over de zelfopvatting van de Nederlandse hoofdredacteur. De basis daarvan is een serie interviews gemaakt met 48 hoofdredacteuren van dag- en weekbladen, omroepen, persbureaus en websites.
Het onderzoek is uitgevoerd door studenten en medewerkers van de masteropleiding Journalistiek van de Rijksuniversiteit Groningen. In 2009 en 2010 namen studenten de, grotendeels gestandaardiseerde, interviews af die ze hebben verwerkt in journalistiek geschreven portretten. In dit boek is een selectie van deze portretten opgenomen in twee delen: pers en omroep. Beide delen worden voorafgegaan door een inleiding waarin de hoofdlijnen worden geschetst van de problematiek waarmee hoofdredacteuren te maken hebben. Onder pers scharen we in ieder geval de klassieke dag- en weekbladen, inclusief de gratis dagbladen. Maar ook de persbureaus krijgen hier aandacht alsmede een enkel nieuw medium. Dat laatste is niet zozeer een principiële als wel een praktische keuze, want in de wereld van de nieuwe media zijn nog bijzonder weinig leidinggevenden actief die van zichzelf zeggen dat ze hoofdredacteur zijn. Leidinggeven in de relatief kleinschalige wereld van websites en weblogs lijkt eerder het resultaat van een collectieve inspanning waarbij de klassieke scheiding tussen zakelijk en journalistiek handelen volledig ontbreekt. Het is niet verbazingwekkend dat ook andere klassieke kenmerken, zoals een redactiestatuut en vaststaande procedures van overleg en inspraak nog nauwelijks vorm hebben gekregen.
 
Dat geldt in veel mindere mate voor de omroep, waar in de beginjaren van de omroepjournalistiek ook dergelijke klassieke kenmerken ontbraken. Op die vlakken is veel veranderd en gestandaardiseerd, maar desondanks speelt in de omroep een aparte problematiek, zoals bij uitstek de positie van hoofdredacteuren (die weinig voorkomen) en eindredacteuren (die meer voorkomen maar beduidend minder invloed op de directionele kant van omroep hebben). In het tweede deel van deze bundel staat deze problematiek centraal, zowel bij de landelijke publieke als landelijk commerciële en de regionale omroep.
Er is overwogen een aparte sectie te wijden aan de vrouwelijke hoofdredacteuren. Ondanks dat de journaliste Emmy Belinfante reeds in 1928 betoogde dat ‘de vrouw die gestudeerd heeft, met leiderstalent, veelzijdige ontwikkeling, journalistieke aanleg, algemene belangstelling, tact en verantwoordelijkheidsgevoel in de toekomst evengoed hoofdredacteur [zal] kunnen worden als haar mannelijke collega’, werden in 2006 pas de eerste vrouwen tot hoofdredacteur van een dagblad benoemd: Annemieke Besseling bij het Brabants Dagblad en Birgit Donker bij nrc Handelsblad.
Net zoals de later benoemde vrouwelijke hoofdredacteuren vinden deze vrouwen evenwel dat ze hun positie te danken hebben aan hun journalistieke en leidinggevende merites, niet omdat ze toevallig vrouw zijn. Daarom zijn de portretten van de vrouwelijke hoofdredacteuren niet onder een eigen noemer apart gezet. Omdat uit separaat uitgevoerd onderzoek toch een specifieke problematiek rond vrouwelijke hoofdredacteuren (en in het algemeen: voor vrouwen in de journalistiek) naar voren komt, is er een beschouwing over opgenomen in de vorm van een groepsportret
met de zelfopvatting van de acht vrouwelijke hoofdredacteur en adjuncthoofdredacteuren
die Nederland in 2010 rijk was.
Tezamen geven deze portretten en beschouwingen een beeld van een roeping of beroep dat lange tijd enigszins is weggemoffeld in het journalistieke debat. Maar ook in de journalistiek wordt steeds meer erkend dat het eigenlijk om een cruciale functie gaat, die omgeven is met dilemma’s en vraagstukken die de kern van het metier raken. De hoofdredacteur staat midden in de storm die over de mediawereld trekt, waarbij hij/ zij moet zorgen dat ‘we overleven’, aldus oud-hoofdredacteur van het Brabants Dagblad Tony van der Meulen in een jubileumbundel bij het vijftigjarig bestaan van het Genootschap van Hoofdredacteuren. En daarom moet de hoofdredacteur zich veel beter wapenen, zo stelde de voorzitter van dat hoogstaande gezelschap Arendo Joustra een jaar later vast. Bij zijn afscheid in 2010 stelde hij daarom een Handboek Hoofdredacteur samen. Zoals het Handboek Militair de soldaat grondig voorbereidt op de oorlog, zo zou dit handboek de hoofdredacteur slagvaardig genoeg moeten maken om de oorlog met de nieuwe tijd te winnen.
Maar wat is daarvoor nodig?]]> Fri, 18 Nov 2011 10:20:50 +0100 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-9977794/Brouwer-&-van-der-Donk–-Duurzame-Digitale-Proposities.html <![CDATA[Brouwer & van der Donk– Duurzame Digitale Proposities]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-9977794/Brouwer-&-van-der-Donk–-Duurzame-Digitale-Proposities.html DUURZAME DIGITALE PROPOSITIES
Aanbevelingen om het duurzame verdienvermogen te vergroten

Erik Brouwer & Marieke van der Donk
 
met medewerking van: Rajendra Sitompoel , Pim van den Dungen, Marlies Staarink
 
AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-36-3, 64 pp., paperback, € 10,00)
---

In het eerdere onderzoek van PwC naar digitale verdienmodellen uit 2010 (Digitaal Verdienen), zijn vier hoofdaanbevelingen vastgesteld:
 
I. Vergroot onderscheidend vermogen verder
II. Benut mogelijkheden digitale distributiekanalen optimaal
III. Ontwerp nieuwe productcombinaties
IV. Definieer producten en diensten opnieuw en zet juiste prijzen
 
Op basis van nieuw onderzoek, waarin vijf innovatieve digitale proposities in samenwerking met Telegraaf Media Groep, FD Mediagroep en Sanoma Media zijn uitgewerkt, geven Erik Brouwer en Marieke van der Donk verdere verdieping aan dat eerdere onderzoek.
Uit de aanbevelingen en onderbouwing ervan in dit rapport laten de auteurs zien dat er een sterke onderlinge samenhang bestaat tussen de verschillende aanbevelingen. Het is daarom raadzaam om deze niet individueel, maar zoveel mogelijk integraal te implementeren.
 
Erik Brouwer is Director bij PricewaterhouseCoopers Advisory en is tevens als bijzonder hoogleraar ‘Mededinging en Innovatie’ verbonden aan de Universiteit van Tilburg. Binnen PwC houdt hij zich met name bezig met marktonderzoeken en strategie-opdrachten, waarbij de nadruk ligt op prijsstrategieën.
Marieke van der Donk studeerde geschiedenis en bedrijfskunde en is nu seniormanager bij Pricewaterhouse Coopers. Zij is eerder als uitgever actief geweest en adviseert nu als seniormanager mediabedrijven. Binnen PwC houdt zij zich bezig met marktonderzoeken en strategieopdrachten.
 
INHOUDSOPGAVE
 
MANAGEMENTSAMENVATTING
 
1 BESCHRIJVING VIJF DIGITALE PROPOSITIES
 
2 AANBEVELINGEN
– Aanbeveling 1
– Aanbeveling 2
– Aanbeveling 3
– Aanbeveling 4
 
3 Appendix
– Onderzoeksopzet en verantwoording ]]> Mon, 14 Nov 2011 16:25:09 +0100 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-9974807/Schilpzand-&-Schermer-–-Ruimte-voor-verandering.html <![CDATA[Schilpzand & Schermer – Ruimte voor verandering]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-9974807/Schilpzand-&-Schermer-–-Ruimte-voor-verandering.html RUIMTE VOOR VERANDERING
Randvoorwaarden voor verrnieuwing in de dagbladsector

Wouter Schilpzand & Bart Schermer

AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-35-6, 88 pp., paperback, € 10,00)
---
Aan het begin van de 21e eeuw zijn de maatschappelijke verhoudingen scherper en dagelijkse waterval aan informatie, het verzamelen van achtergronden om perspectief te geven, het zorgen voor hoor en wederhoor en het controleren feiten, is nog steeds onverminderd hoog. Maar de manier waarop mensen journalistieke inhoud tot zich nemen en verwerken in reacties, opinies en discussies is door de digitalisering en de opkomst van het internet veranderd.
De digitale omgeving ontwikkelt zich snel. Op het internet is er veel ruimte voor innovatie en de lage toegangsdrempel zorgt voor nieuwe spelers. Maar binnen de dagbladsector zorgt de structuur en cultuur van de sector, met haar op focus op het 24-uurs ritme van de persen, de angst voor kannibalisatie, een sterke concurrentiegedachte en een sterke scheiding tussen inhoud en commercie voor de voornaamste beperkingen voor innovatie.
 
De auteurs, Wouter Schilpzand & Bart Schermer van het onderzoeksbureau Consideratie, verkennen de ruimte voor vernieuwing binnen de dagbladensector en geven aanbevelingen om die ruimte te vergroten, waarbij ze zich richten op de sector als geheel en specifiek op de rol van het Stimuleringsfonds voor de Pers.
 
INHOUDSOPGAVE
 
MANAGEMENTSAMENVATTING
 
1 INLEIDING
_ 1.1 Probleemstelling
_ 1.2 Vraagstelling
_ 1.3 Onderzoeksopzet en methodologie
_ 1.4 Dataverzameling
_ 1.5 Leeswijzer
_ 1.6 Scope
 
2 ANALYTISCH KADER: STRATEGISCH NICHE MANAGEMENT (SNM)
_ 2.1 Uitgangspunten SNM
_ 2.2 SNM: analyses op drie niveaus
 
3 HET SOCIO-TECHNISCH LANDSCHAP
_ 3.1 Technologische trends
_ 3.2 Ontwikkelingen in gebruik
_ 3.3 Online omgeving kent een hoge snelheid van verandering
_ 3.4 Invloed van socio-technische trends op de dagbladensector
 
4 REGIMEANALYSE: INVENTARISATIE VAN OBSTAKELS VOOR VERNIEUWING IN DE DAGBLADENSECTOR
_ 4.1 Economische ontwikkeling dagbladen
_ 4.2 Observaties over de structuur van de dagbladensector
_ 4.3 Culturele aspecten van de dagbladensector
_ 4.4 Rol van de overheid binnen het regime
 
5 NICHE-ANALYSE:RADICALE INNOVATIE IN DE DAGBLADENSECTOR
_ 5.1 Visies en verwachtingen
_ 5.2 Ondersteunende netwerken
_ 5.3 Organisatie van leerprocessen
_ 5.4 Bescherming
_ 5.5 Interactie tussen niche en regime
 
6 SAMENVATTING EN ANALYSE
_ 6.1 Sleutelfactoren voor de dagbladensector binnen het socio-technisch landschap
_ 6.2 Knelpunten voor vernieuwing binnen de dagbladensector
_ 6.3 De niche voor dagbladinnovatie
_ 6.4 Transitiescenario's: leidraad voor sturing van het regime
 
7 AANBEVELINGEN
_ 7.1 Aanbevelingen aan het Stimuleringsfonds voor de Pers
_ 7.2 Aanbevelingen aan uitgevers
 
8 BRONVERMELDING
---

MANAGEMENTSAMENVATTING
 
Dit onderzoek verkent de ruimte voor vernieuwing binnen de dagbladensector en geeft aanbevelingen om die ruimte te vergroten. Daarbij richten we ons, naast de sector als geheel, specifiek op de rol van het Stimuleringsfonds voor de Pers.
De waarde van journalistieke producten is nog steeds onverminderd hoog. Redacteurs brengen verbanden aan in de dagelijkse waterval aan informatie en nieuwsberichten. Ze verzamelen achtergronden om verhalen van perspectief te voorzien, zorgen voor hoor en
wederhoor en controleren feiten. Deze meerwaarde die journalisten en redacteurs al honderden jaren leveren is nog steeds actueel en wordt onverminderd gewaardeerd door lezers.
De behoefte aan het vernemen van nieuws en achtergronden is dan ook onverminderd. Maar de manier waarop mensen journalistieke inhoud tot zich nemen en de manier waarop die informatie wordt gebruikt in reacties, opinies en discussies is de afgelopen jaren blijvend veranderd. Digitalisering en de opkomst van het internet zijn hier de voornaamste oorzaken van.
 
HET VERANDERENDE SPEELVELD VAN DE DAGBLADENSECTOR
 
De digitale cultuur kenmerkt zich door een verschuiving van een schaars aanbod aan (journalistieke) content naar een overvloedig aanbod. Nog nooit waren er zoveel schrijvers en was er zo’n levendige uitwisseling van nieuws en achtergronden. Dit grote aanbod en het gemak waarmee dat aanbod ontsloten wordt, hebben bij groepen lezers de verwachting doen ontstaan dat content op elk moment van de dag actueel is, via verschillende platforms naar hun keuze te ontsluiten is en dat er ruimte wordt geboden voor dialoog en het leveren van een bijdrage. Deze ontwikkelingen vallen samen met een drastische daling in de bereidheid van mensen om online voor deze content te betalen: de cultuur van gratis is dominant op het web.
 
De digitale omgeving ontwikkelt zich snel, zowel in technologie als cultuur. Daarbij is er op het internet veel ruimte voor innovatie en een lage toegangsdrempel voor nieuwe spelers.Zowel gevestigde partijen als nieuwe toetreders maken hier op een agressieve manier gebruik van en schuwen het verkennen van nieuwe markten niet.
 
HET INNOVATIEVE VERMOGEN VAN DE DAGBLADENSECTOR
 
De dagbladensector worstelt al een decennium met de veranderingen die teweeg worden gebracht door de veranderende socio-technische context. De structuur en de cultuur van de dagbladensector, die tot doel hebben om de taken van de sector efficiënt uit te voeren, hebben vaak een beperkende invloed op het vermogen van actoren in de sector om de eigen activitei ten aan te passen aan de snel veranderende omstandigheden.
 
De structuur en cultuur van de dagbladensector vormen de voornaamste beperkingen voor innovatie binnen de dagbladensector. Qua structuur van de sector en de daarbinnen opererende dagbladenconcerns valt allereerst op dat de dagbladenuitgevers nog steeds in overwegende mate ingericht zijn op de productie en de distributie van de fysieke krant. Het ‘ritme van de persen’ ismaatgevend binnen de organisatie, de redactie heeft een sterke positie, er is beperkte interactie tussen verschillende afdelingen en de capaciteit voor onderzoek en ontwikkeling is veelal beperkt . De huidige structuur van de sector beperkt hiermee het innovatieve vermogen van de sector. De focus op het klassieke product krant ligt ook besloten in de cultuur van de sector. Er is een focus op het 24-uurs ritme van de persen, angst voor kannibalisatie, een sterke concurrentiegedachte, een sterke scheiding tussen inhoud en commercie en er worden weinig banden onderhouden met actoren van buiten de eigen sector.
 
HET BEVORDEREN VAN HET INNOVATIEVE VERMOGEN VAN DE DAGBLADENSECTOR
 
Om het innovatieve vermogen van de dagbladensector te vergroten moeten de remmende elementen in de cultuur en de structuur van de sector en de daarbinnen opererende actoren doorbroken worden.
 
De analyses van de veranderde socio-technische context waarbinnen de dagbladensector zich bevindt en de structurele en culturele knelpunten die (radicale) innovatie in de dagbladensector remmen bieden inzicht in mogelijke oplossingsrichtingen. Op basis van de analyse van de structurele en culturele knelpunten kunnen diverse aanbevelingen worden gedaan. Deze aanbevelingen, die in hoofdstuk 7 uitgebreider staan toegelicht, richten zich enerzijds op het Stimuleringsfonds voor de Pers en anderzijds op de dagbladensector.
 
AANBEVELINGEN AAN HET STIMULERINGSFONDS VOOR DE PERS
 
Het Stimuleringsfonds voor de Pers bekleedt een bijzondere positie binnen de dagbladensector. Het is de enige organisatie die expliciet tot taak heeft om vernieuwing in de sector te bevorderen en te ondersteunen. Daarmee is het Stimuleringsfonds ook het best in staat om de ontwikkelingen op het gebied van vernieuwing te coördineren en te regisseren. Hoewel dit niet expliciet in de taakomschrijving van het Stimuleringsfonds staat vermeld, is deze regiefunctie een erg belangrijke voor het bevorderen van innovatie in de persbedrijfstak.
 
De aanbevelingen die in dit rapport worden gedaan aan het Stimuleringsfonds voor de Pers zijn:
 
_ 1) Help bij het articuleren van visies en verwachtingen
_ 2) Zorg voor ondersteunende netwerken
_ 3) Ondersteun leerprocessen
_ 4) Bescherm niches
_ 5) Coördineer interactie tussen regime en niche
 
AANBEVELINGEN AAN DAGBLADUITGEVERS
 
Dit onderzoek richt zich primair op het identificeren van mogelijke knelpunten voor innovatie binnen de sector en doet aanbevelingen hoe op sectoraal niveau deze knelpunten weggenomen kunnen worden. Dit betekent dat hoewel er aanbevelingen direct aan dagbladuitgevers worden gedaan, de relevantie van deze aanbevelingen voor individuele uitgevers kan verschillen.
 
De aanbevelingen die in dit rapport worden gedaan aan de dagbladuitgevers zijn:
 
_ 1) Wees onderscheidend
_ 2) Kies een innovatiestrategie: ontwikkeling, overname of afwachten
_ 3) Zorg op strategisch niveau voor kennis en enthousiasme over nieuwe technologie
_ 4) Vergroot draagvlak vernieuwing op tactische en operationele afdelingen
_ 5) Kijk bijwerving personeel ook buiten de eigen sector
_ 6) Substitutiegedachte voorzichtig vervangen door aanvullingshypothese
_ 7)Werk onlinemet een multichannel strategie
_ 8) Verken manieren om cultuur van gratis te doorbreken
_ 9) Maak gebruik van de meetbaarheid van het internet
_ 10) Houd waar mogelijk grip op de eigen klantrelatie
_ 11) Werk met meerdere platformen
_ 12) Betrek gebruikers in experimenten
_ 13) Verken aanvullende mogelijkheden voor gebruik van beeld
_ 14) Wees open met resultaten van experimenten
_ 15) Verken nieuwe modellen in samenwerking met partijen buiten de sector
 
 ]]> Mon, 14 Nov 2011 15:42:30 +0100 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-5681095/Brinkgreve-e.a.-–-Cultuur-en-ongelijkheid.html <![CDATA[Brinkgreve, e.a. – Cultuur en ongelijkheid]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-5681095/Brinkgreve-e.a.-–-Cultuur-en-ongelijkheid.html CULTUUR EN ONGELIJKHEID

Christien Brinkgreve, Marcel van den Haak, Bart van Heeirkhuizen, Johan Heilbron, Giselinde Kuipers (redactie)
 
AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-33-2, 311 pp., geïllustreerd, paperback, € 23,50)
---
Aan het begin van de 21e eeuw zijn de maatschappelijke verhoudingen scherper en schriller geworden en dat klinkt door in de toon van menige openbare discussie. De ongelijke verdeling van inkomens en vermogens is opnieuw onderwerp geworden van intensieve studie in verschillende vakgebieden. Begrippen als ‘sociaal kapitaal’ en ‘cultureel kapitaal’ hebben opgang gemaakt tot ver buiten de sociologie.
 
De bijdragen aan dit boek zijn geordend naar zes deelgebieden rond het thema ‘cultuur en ongelijkheid’.
 
Allereerst gaat het om toenemende economische ongelijkheid, nationaal zowel als internationaal, en over de gevolgen daarvan.
 
Deel twee gaat over de uiteenlopende manieren waarop ongelijkheid maatschappelijk gereguleerd wordt – van prijsstelling in de concertzaal tot aan regelgeving in wedstrijdsport.
 
Het derde deel gaat meer in het bijzonder over de betekenis van ongelijkheid in het onderwijs en over de wijze waarop die door de betrokkenen wordt beleefd.
 
Het vierde deel behandelt meer algemene vragen over de begrippen cultuur en civilisatie en over hoe de studie hiervan kan worden opgevat en ingericht.
 
Het vijfde deel gaat over internationalisering, migratie, overeenkomsten en verschillen in de nationale culturele canon en over het functioneren van het mondiale cultuurstelsel.
 
Deel zes, ten slotte, gaat over Nico Wilterdink, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was een van de eersten die in Nederland aandacht vroegen voor de groeiende ongelijkheid in inkomens en vermogens vanaf omstreeks 1980.
 
Dit boek verschijnt ter gelegenheid van zijn emeritaat.–
 
INHOUDSOPGAVE
 
GROEIENDE ONGELIJKHEID
Vermogensverhoudingen in Nederland na de kredietcrisis - Olav Velthuis
De gekaapte staat  - Don Kalb
Globalisation and the ‘American dream’  - Stephen Mennell
Het gelijkheidsdividend  - Geert de Vries
 
REGULERING VAN ONGELIJKHEID
Vermogensverhoudingen en rangverschillen in het Concertgebouw  - Cas Smithuijsen
Sport en de regulering van fysieke ongelijkheid  - Ruud Stokvis
New Age-spiritualiteit. Postchristelijke religie in het politieke domein. - Anneke H. van Otterloo
Van woonwens naar leefstijl - Leon Deben
Postmoderne populisten? Over ongelijkheid en politieke cultuur. - Jan Willem Duyvendak
 
ONDERWIJS, CULTUUR EN KLASSE
Universitaire cultuur en standsverschil  - Abram de Swaan
Eén pot nat of niet? Distincties in de Nederlandstalige muziek. - Marcel van den Haak
Scholen als culturele laboratoria - Rineke van Daalen
Language, parenting, and inequality - Bowen Paulle
 
CULTUUR EN CIVILISATIE
Over evolutie van cultuur en culturen - Joop Goudsblom
Four theories of informalization and how to test them - Randall Collins
Criteriologie deel drie: Mister Collins! - Cas Wouters
Sociologie van de kwaliteit - Giselinde Kuipers
Op zoek naar theorie. Civilisatie, communicatie, cultuur en media. - Bram Kempers
Een verwarrende tijd? Naar een cultuursociologie van nieuwe kennis- en cultuur- vormen. - Stef Aupers
 
TRANSNATIONALISMEEN MONDIALISERING
De Poolse arbeider. Migratiepatronen en sociale desorganisatie in het begin van de 21e eeuw. - Godfried Engbersen
Scheidslijnen en verbindingslijnen - Christien Brinkgreve
De dubbele canon in het cultuuronderwijs Een vergelijkende analyse van de examenopgaven van de kunstvakken in het voortgezet onderwijs in tien Europese landen. - Ton Bevers
De weg naar wereldroem - Johan Heilbron
 
NICO WILTERDINK: SOCIOLOOG
Nico in beeld
Tennis is oorlog - Kees Bruin
Een heldere man in verwarrende tijden - Rineke van Daalen
Nico’s tiental - Bart van Heerikhuizen
 
Bibliografie van Nico Wilterdink - Samengesteld door Ali de Regt
 
---

Inleiding

Sinds de late jaren van de twintigste eeuw is in alle westerse samenlevingen de ongelijkheid toegenomen. Na decennia van afnemende verschillen in maatschappelijke kansen is de economische ongelijkheid gegroeid en zijn daarmee samenhangende sociale en culturele verschillen opnieuw in de aandacht komen te staan. Geen enkele volksvertegenwoordiger kan zich vandaag de dag nog onttrekken aan het debat over de ‘kloof’ tussen burgers en bestuurders, over beloningen en bonussen aan de top, over ‘onderonsjes’ in ‘achterkamertjes’ in Den Haag of Brussel. En terwijl de kritiek op ‘de elite’ aanzwelt, viert de Millionaire Fair zijn tienjarig jubileum en blijkt dit oorspronkelijk Nederlandse evenement ook in het buitenland een succes te zijn. Aan het begin van de 21e eeuw zijn de maatschappelijke verhoudingen scherper en schriller geworden en dat klinkt door in de toon van menige openbare discussie.
 
De Amsterdamse socioloog Nico Wilterdink is een van de eersten geweest die in Nederland aandacht hebben gevraagd voor de groeiende ongelijkheid. Bij de aanvaarding van de Norbert Eliasleerstoel aan de Universiteit Utrecht in 1993 liet Wilterdink zien dat de inkomens- en vermogensongelijkheid vanaf omstreeks 1980 weer toenam. In sommige landen gebeurde dat eerder dan in andere landen, de mate waarin het zich voordeed varieerde eveneens, maar de trend gold voor alle westerse landen.
 
Voortbouwend op zijn baanbrekende dissertatie Vermogensverhoudingen in Nederland (1984) ging Wilterdink na welke deelontwikkelingen hieraan ten grondslag lagen en presenteerde hij daarvoor een sociologische verklaring. De kern daarvan was dat de toegenomen internationalisering nieuwe kansen bood aan kleine groepen aan de top, terwijl dezelfde ontwikkeling voor lagere en middengroepen vooral meer concurrentie betekende.
 
Sinds Wilterdink zijn betoog hield, heeft het debat over ongelijkheid zich verder verdiept en verbreed. De ongelijke verdeling van inkomens en vermogens heeft zich doorgezet en is opnieuw onderwerp geworden van intensieve studie in verschillende vakgebieden. Sociologen zijn bovendien nieuwe wegen ingeslagen om ook de sociale en culturele aspecten van maatschappelijke ongelijkheid in kaart te brengen. Begrippen als ‘sociaal kapitaal’ en ‘cultureel kapitaal’ hebben opgang gemaakt tot ver buiten de sociologie. De ongelijkheden tussen regio’s en landen worden niet meer alleen in politiek-economische zin bestudeerd, maar omvatten ook culturele machtsverhoudingen. De sterke groei van de media heeft vragen opgeroepen over de betekenis en de afbakening van ‘hoge’ en ‘lage’ cultuur en heeft tevens een debat uitgelokt over de vraag waarom toenemende sociaal-economische ongelijkheid samengaat met politiek populisme en afkalvende steun voor de meer gevestigde kunstvormen. Aan deze verbreding van de discussie over ongelijkheid heeft Wilterdink zelf actief deelgenomen. In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw gaf hij gestalte aan de Amsterdamse cultuursociologie. Vooral vanaf zijn benoeming tot hoogleraar in 1999 bouwde hij binnen de Amsterdamse sociologieopleiding deze specialisatie steeds verder uit. Dat resulteerde in een kwalitatief hoogstaand onderwijsprogramma dat een nog altijd groeiend aantal studenten trekt.
 
In deze bundel komen verschillende facetten van het thema ‘cultuur en ongelijkheid’ aan bod. Na een lange loopbaan aan de Universiteit van Amsterdam van kandidaatsassistent tot hoogleraar gaat Nico Wilterdink nu met pensioen. Dat was de aanleiding tot het samenstellen van deze bundel, die dus tevens een liber amicorum is, een boek voor Nico, geschreven door zijn studenten, zijn collega’s, zijn vrienden.
 
De 27 bijdragen aan dit boek zijn geordend naar zes deelgebieden. Allereerst gaat het om toenemende economische ongelijkheid, nationaal zowel als internationaal, en over de gevolgen daarvan. Deel twee gaat over de uiteenlopende manieren waarop ongelijkheid maatschappelijk gereguleerd wordt – van prijsstelling in de concertzaal tot aan regelgeving in wedstrijdsport. Het derde deel gaat meer in het bijzonder over de betekenis van ongelijkheid in het onderwijs en over de wijze waarop die door de betrokkenen wordt beleefd. Het vierde deel behandelt meer algemene vragen over de begrippen cultuur en civilisatie en over hoe de studie hiervan kan worden opgevat en ingericht. Het vijfde deel gaat over internationalisering, migratie, overeenkomsten en verschillen in de nationale culturele canon en over het functioneren van het mondiale cultuurstelsel. Deel zes, ten slotte, gaat over Nico Wilterdink zelf, over zijn werk, zijn publicaties, en ook enigszins over zijn persoon. Dit deel sluit af met een bibliografie van zijn wetenschappelijke publicaties, die werd samengesteld door zijn levensgezel Ali de Regt.
 
Het gemakkelijkste deel van het werk van de redactie was het werven van bijdragen voor deze bundel. Alle genodigden reageerden enthousiast – van de beginnende promovendus tot de internationale coryfee. Het moeilijkste deel van het werk was om deze auteurs ervan te weerhouden Nico Wilterdink te eren met stukken die zo omvangrijk waren dat het boek te dik zou worden; en om de heterogeniteit enigszins te beteugelen. Het brede thema van ‘cultuur en ongelijkheid’ vat niet alleen de belangrijkste thema’s in het werk van Nico Wilterdink samen, maar is ook het verbindende thema van de bijdragen aan deze bundel.
 
Financiële steun aan deze uitgave werd verleend door de Afdeling Sociologie en Antropologie, het College Sociale Wetenschappen, de Graduate School of Social Sciences en de programmagroepen Dynamics of Citizenship and Culture en Institutions, Inequalities and Internationalization, alle van de Universiteit van Amsterdam. We zijn er de bestuurders van deze instellingen zeer erkentelijk voor dat ze in een tijd van drastische bezuinigingen zonder de geringste aarzeling besloten om deze publicatie financieel mogelijk te maken. Onze dank gaat ook uit naar Muriël Kiesel van de Afdeling Sociologie en Antropologie, die ons vanaf het begin met raad en daad terzijde heeft gestaan. Net als de enthousiaste respons van de auteurs, zegt ook deze institutionele steun voor de bundel iets over de waardering en de sympathie die Nico Wilterdink heeft weten te genereren in een carrière die meer dan vier decennia omspant. Hij heeft zijn sporen nagelaten in het werk van vele studenten, promovendi en collega’s. De rijkdom en vertaktheid van die sporen zijn in dit boek terug te vinden.
 
Christien Brinkgreve
Marcel van den Haak
Bart van Heerikhuizen
Johan Heilbron
Giselinde Kuipers]]> Mon, 13 Jun 2011 18:21:08 +0200 http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-5443535/Beerkens-Modegoden.html <![CDATA[Beerkens - Modegoden]]> http://www.amb-press.nl/Webwinkel-Product-5443535/Beerkens-Modegoden.html MODEGODEN
Neo-tribes in de straten van Tokio
 
Anneke Beerkens
 
 
AMB Diemen 2011
(isbn 97890-79700-32-5, 183 pp., rijk geïllustreerd, paperback, € 21,50)
 
Meer dan elders in de wereld lijken jongeren in Japan zich te verzetten tegen de dwingende cultuur van hun ouders en in het bijzonder die van hun vaders, die zich als ‘sarariiman’ (kantoorman) door het leven worstelen. Zolang het kan, probeert de Japanse jeugd verre te blijven van het grijzekantoorpakkenbestaan.
Anneke Beerkens duikt in de wereld van de jonge mannelijke modefanatiekelingen in Tokio. Van dichtbij volgt ze jongens rond twee modewinkels, Mikiri Hashin en Candy, waarvan de eigenaren als iconen worden vereerd. De jongens zoeken elkaar op in de winkels, hangen rond met hun helden en smeden plannen voor modefeesten. Het lijken stammen - in een postmodern jasje - met hun eigen rituelen en charismatische leiders. Beerkens ontrafelt hoe modetijdschrift TUNE de soms extreme modestijl van de groepen in ‘street snaps’ weergeeft en daarmee een spil vormt in het proces van iconisering.
In dit persoonlijke verslag van haar zoektocht geeft Beerkens een scherp en indringend beeld van de jongerencultuur in het hedendaagse Japan.
 
Anneke Beerkens is als cultureel antropoloog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Momenteel werkt ze met een beurs van de Toyota Foundation aan het prestigieuze Bunka Fashion College in Tokio.
–
 
Inhoudsopgave
 
Een ontmoeting — 1
Charisma — 25
Het charismatische spel — 55
Viering van mode — 85
Het heilige boek — 127
Are you in Tune – Are you in tune? — 165
 
 
---
EEN ONTMOETING
 
Een kleine tien minuten fietsen verwijderd van Umegaoka, een wijk in Tokio waar ik een studiootje huur, ligt Shimokitazawa. Ik parkeer mijn fiets en heb absoluut geen idee waar ik ben, waar deze eerste dag toe leidt. Volgens Maiko, een Japanse vriendin uit New York, is dit de buurt waar ik moet zijn: vol bars, restaurants, winkeltjes en belangrijker nog: vol jongeren. De kleine hoofdstraat ziet er echter niet veelbelovend uit. Drogisterijen, dertien in een dozijn kledingwinkels, goedkope schoenenzaakjes, Mc-Donald’s, patisserieën, hier en daar een Japans eetschuurtje.
Zoals in bijna elke stad bevinden de interessantere plekjes zich buiten de gevestigde orde, in de zijstraatjes dus. Mijn hoop deze eerste dag is hier op gevestigd. De hoofdstraat achter me latend, beweeg ik me door nauwe, meanderende steegjes. Telkens laat ik me verrassen door wat er achter een bocht tevoorschijn komt, wat er voor me ligt als ik een heuveltje beklim. Het lijkt waar te zijn, dit is de plek! De ene hippe tweedehands winkel na de andere, jonge ontwerpers, cafeetjes, kapperszaken, héél veel kapperszaken. Ik loop en ik loop, ga overal naar binnen, snuffel, maak foto’s, op zoek naar mogelijkheden voor mijn nieuwe project. Ik spreek winkelpersoneel aan. De geringe beheersing van het Engels valt me tegen. Met een houding van schaamte, angst en zelfs een mate van paniek zien de meesten me liever gaan dan blijven na mijn vraag om Engels met ze te spreken. Bij het zoveelste spannend ogende geveltje blijf ik staan.  Buiten staat een pop met een bijzonder, antiek ogend Egyptisch gewaad. Verder zie ik oude auto’s, tinnen poppetjes en tweedehands tasjes in vitrinekasten. Is het een museum, een winkel, een verzamelaar die hier woont? Achter de pop is een houten ruimte met een trap. Jurken, kettingen en tasjes aan de trapleuning trekken me met een ongekende kracht naar boven. De trap kraakt en met elke trede wordt het warmer. Eenmaal boven omhult de hitte me als een deken. Ik begeef me in een traditioneel Japans huis, helemaal van hout, met vijf kleine kamertjes, hooguit drie bij drie meter, of beter: zes tatami matten groot. Elk kamertje blijkt een winkeltje, beneden aangekondigd door de spulletjes in één van de vitrines.
Eén ruimte, nog steeds ondefinieerbaar, trekt mijn aandacht. Er hangen poppen, poppenonderdelen zoals ledematen en hoofdjes, lampen, oude kranten en kapotte knuffels om de deurpost. De ingang is half gesloten door twee dikke, zware, zwarte gordijnen die vanuit de linker- en rechterbovenhoek in twee knopen naar beneden vallen. Bukkend steek ik mijn hoofd tussen de gordijnen door en kom ik in een ruimte, zó klein, zó donker, en vol kleding, maar dan ook écht vol. De geur van hout dat door de jaren heen opnieuw is gaan leven, regen en zon in zijn nerven heeft opgeslagen, gecombineerd met oude kleding, die mottenballen en stof uitwasemen, maar ook allure en rijkdom van vervlogen tijden en verre plaatsen tentoonspreiden, creëren een eenheid met de aardsheid van de kleuren en vormen in de winkel. Behalve naar kleding in jeanskleuren, houthakkershemden, Amerikaanse bouwvakkersschorten, lederen schoenen en tassen, worden mijn ogen getrokken naar halssnoeren van kippenbotjes en witte linnen hemden met de rijzende rode Japanse zon erop. Een opgezette pinguïn in het midden van de ruimte, bekleed met pet en kettingen; een beeld, versierd met kleding en omringd door kaarsen; oude blikjes, plastic flessen en andere objecten waar het leven uit is, vormen het decor van de winkel.
In een donkere hoek, achter een verhoogde toonbank, zie ik een jongen staan; zijn donkere, rauwe kleding doet hem samensmelten met zijn omgeving. Hij kijkt op vanonder zijn zwartgrijze capuchon, zijn gezicht al net zo verstopt als de winkel zelf. Hij groet me door met zijn ogen te knipperen, hij heeft een melancholische blik. Er hangt een sfeer om hem heen die mij aanspreekt, die mij nieuwsgierig maakt. De jongen heeft iets, er is iets met hem, er is iets om deze jongen heen. Een mysterieuze uitstraling, een magisch gevoel. Voor het eerst die dag ervaar ik contact met iemand: de jongen en ik, wij delen iets.
Hij richt zich op de ene klant in de zaak die zojuist een kledingstuk heeft gekocht. Voordat ik kan achterhalen wat het is, verdwijnt het in een zwarte plastic zak, bezegeld met geelzwarte tape, als een vuilniszak. Ietwat ongemakkelijk loop ik rond. Alsof ik me in een porseleinkast begeef neem ik, mijn ledematen strak langs mijn lijf, alles in me op. De winkel is klein, ik voel me ongekend groot. De sfeer in de ruimte, de ongewone objecten, de duisternis, de geur en drukkende warmte maken me bang dingen aan te raken en te bevuilen, bang om iets om te stoten; een ongewoon gevoel voor een fashionista in haar natuurlijke leefomgeving, een kledingzaak.
Al snel bekruipt me het gevoel dat ik geen kant meer op kan. Ik heb mijn rondje gelopen, heb de bijzondere sfeer op me in laten werken en toch het een en ander aangeraakt. Wat kan ik, als vrouw, anders dan dit mannendomein verlaten? Een tweede rondje geeft me de kans mijn verblijf te rekken, maar zelfs na dit uitstel is de klant nog steeds aan het kletsen met de jongen achter de toonbank.
Het lijkt een eeuwigheid te duren, het gesprek tussen beiden. De jongen met de capuchon kijkt me aan, omdat ook hem opvalt dat ik wat sta te drentelen in zijn zaak. ‘Eigo ga wakarimasuka’? Vraag ik. Nee, Engels spreekt hij niet. Hoopvol kijk ik naar zijn klant. Door naar achteren te stappen en met zijn armen hetzelfde kruis te maken als vele anderen die dag, vertelt hij met zijn hele lichaam, verstijfd van schrik door mijn directe benadering, dat ook hij geen Engels spreekt. Dan gebaar ik, met mijn ene duim in de lucht, mijn andere hand in de richting van de kleding om me heen, dat ik de winkel erg mooi vind. Een twinkeling komt onder de capuchon vandaan. ‘Me shop owner’, is het enige wat hij zegt. Na wat ongemakkelijk over en weer lachen, verlaat ik de winkel.
Maar dat wil ik helemaal niet. Deze plek voelt geschikt, er is iets met deze plek, er hangt een sfeer van mystiek. Wat is hier aan de hand? Gevoelens van euforie en bezorgdheid maken zich van me meester. Ik heb de plek voor mijn studie gevonden, maar niemand spreekt Engels. Hoe kan ik mijzelf, met mijn geringe beheersing van het Japans, onderdompelen in deze omgeving?
Hoe kan ik proberen onderdeel uit te gaan maken van het leven van deze jongen en zijn winkel? Ik loop verder door Shimokitazawa. Winkel in, winkel uit. Maar niets weegt nog op tegen het kleine ‘hol’ vol kleding en andere objecten, niemand tegen de jongen met de capuchon. Ik moet terug. Wanneer ik de dag erna het straatje inloop, zie ik dat ‘mijn jongen’ buiten staat, omringd door drie andere opvallend uitgedoste jongens. De kleding van de jongens lijkt op elkaar afgestemd. Hoe bont ook, de rieten mutsjes, bottenkettingen, grove bruine leren schoenen, tasjes en riemen, grote jeans en geruite overhemden zorgen voor een harmonieus geheel. Dit beeld overtuigt me er des te meer van dat ik de juiste plek gevonden heb. Mijn jongen draagt hetzelfde jeansjasje als de dag ervoor, donkerblauw blijkt het te zijn in daglicht. De capuchon heeft hij ditmaal over zijn schouders gedrapeerd, in plaats van op zijn hoofd. Een grote wollen band bedekt een gedeelte van zijn gezicht. Hij ziet me aankomen en groet me, niet wetend dat ik weer voor hem kom. Wanneer ik het houten halletje met de trap wil binnentreden, houdt hij me tegen. ‘Gesloten’ zegt hij in gebrekkig Engels, ietwat fel.
Ik probeer te achterhalen wanneer de winkel opengaat, en voel de ogen van alle jongens op mijn lijf gebrand. Niemand spreekt Engels, niemand begrijpt wat ik wil, niemand weet wie ik ben. Ik probeer met een combinatie van stuntelig Japans, steekwoorden Engels en handen en voeten een gesprek aan te knopen in de hoop iets van de verbazing weg te kunnen nemen. De verwarring neemt echter alleen maar toe. Wat wil ik? Wat zoek ik in deze jongenszaak?
Wat bedoel ik met ‘ik ben een antropoloog’? Ik voel me erg ongemakkelijk en geef het op. Als een hond met zijn staart tussen zijn benen ga ik terug naar mijn kamertje. Gewapend met een introductiebriefje in het Japans, gemaakt door het enige Japanse contact dat ik al vanuit Nederland aangeknoopt had, ga ik de derde dag de strijd weer aan. De jongen staat weer buiten, voor zijn winkel, achter zijn capuchon, verscholen voor de buitenwereld. Hij groet me. Overtuigd van mijn nieuwe methode geef ik hem het briefje waarop in het Japans staat wie ik ben, wat ik in Japan doe, en waarom ik  geïnteresseerd ben in zijn winkel. De jongen leest het, en kijkt me nog steeds onbegrijpend aan. ‘Huh’, zegt hij hardop, en hij lacht onzeker naar me. Hij kan niets vragen, ik kan nauwelijks iets zeggen. Het briefje gaat rond, de jongens die hem omringen werpen een blik op het papiertje.
Er wordt gepraat in het Japans, en gelachen. Ik dwing mezelf te blijven staan, de schaamte voorbij. Ik ga de langste minuten van mijn verblijf in Japan tegemoet.
Dan pakt de jongen zijn telefoon, hij praat wat en ik krijg het toestel in mijn hand gedrukt: zijn vriendin Ayaka is aan de lijn en staat mij in goed Engels te woord. Ik leg haar uit wie ik ben, ze vindt mijn plan om de winkel te onderzoeken ‘cool’ en wil me graag ontmoeten. Mijn jongen krijgt een naam: Akira. Twee dagen later gaan we met zijn drietjes wat drinken en eindelijk kunnen wij – met woorden – communiceren. We praten over mode en Tokio, over Amsterdam, over de winkel; ze zijn verrast door mijn interesse in Japanse mode.
Niet veel later komt daar de alleszeggende vraag: ‘Ken jij het tijdschrift tune’? Gevoelens van trots en blijdschap overvallen me: dit is het Japanse tijdschrift waar ik mijn plan op gebaseerd heb, hierin staan de jongens model – gewone jongens van de straat – die de mij mateloos fascinerende modestijl vertegenwoordigen, jongens die ik hoop te vinden. Zonder teveel bloot te geven van mijn enthousiasme laat ik zijn vriendin verder vertellen. Ik blijk te zitten tegenover een van de jongens, regelmatig te zien in tune. Niet eens zomaar een van hen: zelfs zijn winkel Mikiri Hashin is een van de zevenenveertig uitverkoren winkels in de tune Tokio-winkelgids. Akira is vanaf dat moment de hoofdrolspeler in mijn project: ik kan beginnen!]]> Sun, 22 May 2011 09:05:37 +0200