Persvrijheidmonitor Nederland 2009
Wouter Hins, Marga Groothuis, Chris Wiersma
AMB Diemen 2010
(isbn 97890-79700-23-3, 108 pp., paperback, € 9,95)
Wat was in 2009 de stand van zaken met betrekking tot de persvrijheid in Nederland? Wat waren de in het oog springende rechterlijke uitspraken over bronbescherming, openbaarheid van overheidsinformatie en aansprakelijkheid van journalisten voor publicaties?
Deze Persvrijheidsmonitor biedt een overzicht van ontwikkelingen op het gebied van de persvrijheid in Nederland in 2009, zoals deze blijken uit wetgeving, parlementaire stukken en jurisprudentie. Blikvangers zijn onder meer de uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in de zaak Sanoma (Autoweek) tegen de Nederlandse Staat en het arrest van het Gerechtshof Amsterdam over de inzet van bijzondere opsporingsbevoegdheden – waaronder afluisteren en huiszoeking – tegen journalisten van De Telegraaf.
Het eerste deel van dit boek brengt de rechtsontwikkelingen op het gebied van vrijheid van nieuwsgaring en uitingsvrijheid in het kalenderjaar 2009 in beeld.
In het tweede deel worden enkele opvallende rechtsontwikkelingen geanalyseerd en voorzien van commentaar.
Prof. dr. A.W. (Wouter) Hins is als hoogleraar mediarecht verbonden aan het Centrum eLaw@Leiden van de Universiteit Leiden. Tevens verricht hij onderzoek binnen het Instituut voor Informatierecht (IViR) van de Universiteit van Amsterdam.
Mr. dr. M.M. (Marga) Groothuis is universitair docent aan de Universiteit Leiden en fellow van het E.M. Meijers Instituut, het onderzoeksinstituut van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van deze universiteit. Zij is gespecialiseerd in staats- en bestuursrecht en ICT en publiceerde diverse artikelen en boeken over de elektronische overheid en mensenrechten.
Mr. C. (Chris) Wiersma werkt als onderzoeker voor het Instituut voor Informatierecht (IViR). Aan het IViR heeft hij tevens zijn mastertitel behaald (LLM Informatierecht). Chris maakt sinds 2007 deel uit van de redactie van de documentatierubriek van het juridische tijdschrift over media- en communicatierecht Mediaforum.
–
Inhoudsopgave
1. Ten Geleide
KRONIEK
2. Vrijheid van nieuwsgaring
2.1 Inleiding
2.2 Toegang tot nieuwsrelevante gebeurtenissen
2.2.1 Toegang tot plaatsen
2.2.2 Geweld tegen journalisten
2.2.3 Dreigen met geweld tegen journalisten
2.2.4 Onrechtmatige nieuwsgaring
2.3 Bronbescherming
2.3.1 Plicht tot getuigen
2.3.2 Huiszoeking en inbeslagneming
2.3.3 Afluisteren en aftappen
2.4 Zorgplicht overheid
2.4.1 Wet openbaarheid van bestuur
2.4.2 Informatievoorziening aan de pers – overige aspecten
3. Uitingsvrijheid
3.1 Inleiding
3.2 Feitelijke beperkingen
3.3 Juridische aansprakelijkheid voor publicaties
3.3.1 Staatsgeheimen en vertrouwelijke stukken
3.3.2 Intellectuele eigendom
3.3.3 Haat zaaien en groepsbelediging
3.3.4 Smaad, laster en bedreiging
3.3.5 Privacy en Eer en goede naam
3.4 Rechtsgang
EVALUATIE
4. Blikvangers van 2009
4.1 De skifoto’s van Willem-Alexander
4.2 Bronbescherming van journalisten
4.3 Openbaarheid van overheidsinformatie
Jurisprudentieregister
---
1 Ten geleide
Het doel van deze publicatie is het geven van een overzicht van de ontwikkelingen op het gebied van de persvrijheid in Nederland in 2009. Op verzoek van de Stichting Persvrijheidsfonds hebben wij, juristen verbonden aan de Universiteit Leiden (centrum eLaw en afdeling Staats- en bestuursrecht) en de Universiteit van Amsterdam (Instituut voor Informatierecht), het onderzoek uitgevoerd. Steun werd verleend door het Stimuleringsfonds voor de pers en de Nederlandse Vereniging van Journalisten.
Het zou een illusie zijn te streven naar een beschrijving en analyse van alle gebeurtenissen die op enigerlei wijze houden met de persvrijheid. Wij hebben ons geconcentreerd op ons vakgebied, de rechtsgeleerdheid. Wat wij in kaart hebben willen brengen is de rechtsontwikkeling, zoals die blijkt uit wetgeving, kamerstukken en jurisprudentie. Een uitzondering is het onderwerp ‘geweld tegen journalisten’. Hoewel daarover betrekkelijk weinig rechtszaken plaats vinden, mocht dit onderwerp naar onze mening niet ontbreken. De berichten over incidenten die gepaard gingen met geweld of dreiging met geweld zijn ontleend aan diverse algemeen toegankelijke bronnen, zoals dagbladen.
Een netelige vraag is wat verstaan moet worden onder ‘pers’ en ‘persvrijheid’. Bij de selectie van relevante gebeurtenissen hebben we ons laten leiden door twee vragen. Heeft de kwestie betrekking op de vrijheid van nieuwsgaring of de vrijheid van meningsuiting? Gaat het om openbare informatievoorziening door een professioneel medium? Alleen als het antwoord op beide vragen bevestigend was kreeg de gebeurtenis meteen een plaats in de monitor. Zo niet, dan viel het onderwerp in beginsel buiten de boot. In beginsel, want als een rechter principiële uitspraken doet over uitingen op de website van een particulier kan dit ook voor professionele media van belang zijn. Om pragmatische redenen maakten we dan een uitzondering. Niet elke principiële uitspraak over de vrijheid van meningsuiting is echter in de monitor terecht gekomen. Zaken over antenne verboden of openbare manifestaties vonden wij te ver verwijderd van het begrip ‘persvrijheid’.
De opzet van dit boek is als volgt. Het eerste deel, een kroniek, is van beschrijvende aard. Hierin wordt eerst ingegaan op de vrijheid van nieuwsgaring en vervolgens op de vrijheid van meningsuiting. In het tweede deel, dat een evaluerend karakter heeft, worden drie thema’s uitgelicht die kenmerkend waren voor het jaar 2009. Hier hebben wij onze afstandelijke houding laten varen en eigen commentaar toegevoegd. Ook bood dit hoofdstuk de gelegenheid verbanden te leggen met de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.
Twee personen willen we ten slotte bedanken. Thomas Bruning, algemeen secretaris van de NVJ gaf ons nuttige tips bij de organisatie van deze monitor. Damiaan van Eeten, archivaris en webredacteur van de NVJ hielp ons aan allerlei achtergrondinformatie. Zijn aantekeningen over geweld tegen journalisten hebben we grotendeels kunnen overnemen.
Leiden en Amsterdam, april 2010
Wouter Hins
Marga Groothuis
Chris Wiersma
Vergroot
